0 بررسی و مقایسه دیدگاه اصولیان شیعه و مفسران فریقین در تفسیر مهم‌ترین آیات اصل برائت Comparative Analysis of the Viewpoints of the Usulis and Sunni and Shi’ite Commentators on Exegesis of the Most Important Verses about the Principle of Bira’at http://ptt.qom.ac.ir/article_1181.html 10.22091/ptt.2018.2085.1169 0 اثبات و بررسی ادلة برائت- که یکی از بنیادی‌ترین اصل در نزد اصولیان شیعه است- اهمیت بسیاری دارد. برخی از اصولیان در اثبات اصل برائت به آیاتی از قرآن استناد کرده‌اند. در این مقاله سعی شده است، ابتدا مهم‌ترین آیات اصل برائت؛ مانند آیات 15 اسراء، 7 طلاق و 42 انفال را مطرح کند، سپس، نظرهای اصولیان و مفسران شیعه و اهل تسنن در کتب اصولی و تفسیری را با یکدیگر تطبیق دهد و شباهت‌ها و تفاوت‌ها را مشخص سازد. اصولیان دربارة آیات مزبور دو دیدگاه دارند. براساس یک دیدگاه، آیات مزبور بر اصل برائت دلالت دارند و براساس دیدگاه دیگر، بر اصل برائت دلالت ندارند. در تفاسیر اهل‌سنت درخصوص آیة اول (اسراء: 15) بیشتر به تفاوت بین برائت شرعی و عقلی اشاره ‌شده است و در تفاسیر امامیه نیز همانند دیدگاه اصولیان دو دیدگاه وجود دارد. مفسران شیعه و سنی، آیه دوم (طلاق: 7) را بر نفی تکلیف مالایطاق از طرف خداوند حمل کرده‌اند. برخی از ایشان به مصادیقی از تکلیف مالایطاق، همچون انفاق بیش از توان، معرفت بدون در اختیار بودن اسباب آن و... اشاره نموده‌اند. این نوع تفاسیر با تفسیر آیه به ممنوعیت هر نوع تکلیف مالایطاق منافات ندارند. بسیاری از مفسران هر دو مذهب آیه سوم (انفعال: 41) را با توجه به شأن نزول، آن تفسیر کرده‌اند. آیات اصولی در گذر زمان تغییرات و تحولاتی را پشت سر نهاده‌اند. ازآنجایی‌که مفسران شیعی و اهل‌سنت و نیز دانشمندان اصولی هر دو مذهب فقهی دربارة آیات مورد نظر مشترکات زیادی دارند؛ بررسی تطبیقی آن آیات می‌تواند به همگرایی و نزدیکی دو علم اصول فقه و تفسیر کمک کند. 1 Analysis of the arguments for Bira’at (presumption of innocence) -as one of the most fundamental principles among Shi’ite Usulis (the majority Twelver Shi’ite Muslim group)- is immensely important; and some Usulis have made reference to the verses in the Qur’an to prove this presumption. This article aims to mention the most important Qur'anic verses on the principle of Bira’at such as Surah al-Isra: 15, Surah at-Talaq: 7, Surah al-Anfal: 42; and then to compare the Usulis and Shi’ite and Sunni commentators’ viewpoints in order to determine their commonalities and differences. The Usulis have two perspectives on the given verses. One perspective denotes that those verses imply presumption of innocence and another does not so. Given the first verse (Surah al-Isra: 15), Sunni exegeses mostly point to the difference between religious and rational Bira’at. Moreover, in Twelver exegeses there are perspectives like those of Usulis. Shi’ite and Sunni commentators perceive the second verse (Surah at-Talaq:7) as the negation of unbearable duty from God, and have pointed to some instances of unbearable duties such as Infaq (charity) more than one can afford, insight without having its requirement and so on. These exegeses are compatible with the interpretation of the verse denoting ban on every unbearable duty. Many commentators of both denominations have interpreted the third verse (al-Anfal: 41) with regard to its occasion of revelation (asbab al-Nuzul). Usuli verses have undergone changes and transformations through history. Since Sunni and Shi’ite commentators as well as Usuli scholars in both Islamic jurisprudent denominations have much commonality on the given verses, so comparative analysis of their views can contribute to the convergence and affinity between Fiqh principles and exegesis. 7 36 زهرا آتشی Zahra Atashi دانش آموخته کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق دانشگاه شیراز Iran faza.atashi@yahoo.com مرتضی رحیمی Morteza Rahimi دانشیار بخش علوم قرآن و فقه دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Iran mrahimi2@gmail.com محمد جواد سلمانپور Mohammad Javad Salmanpoor دانشیار بخش علوم قرآن و فقه دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Iran msalman@rose.shirazu.ac.ir Bira’at (Presumption of Innocence) Exegesis Usulis Commentators Shi’ites Sunnis - قرآن کریم.##- آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین؛ کفایة الأصول (طبع آل البیت)؛ چاپ اول، قم: موسسة آل البیت، 1409 ق.##- آشتیانی، محمدحسن‌بن‌جعفر؛ بحر الفوائد فی شرح الفرائد (طبع جدید)؛ چاپ اول، بیروت: التاریخ العربی، 1429 ق.##- ابن‌بابویه قمی، محمد‌بن‌علی؛ التوحید (للصدوق)؛ چاپ اول، قم: جامعه مدرسین، 1398 ق.##- _________________؛ الخصال؛ چاپ اول، قم: جامعه مدرسین، 1362 ش.##- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن‌بن‌محمد؛ تفسیر القرآن العظیم؛ چاپ سوم، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز، بی‌تا.##- ابن‌حزم اندلسی، علی‌بن‌احمد؛ الاحکام؛ بی‌جا: مطبعة العاصمة، بی‌تا.##- ابن‌شعبه حرانی، حسن‌بن‌علی؛ تحف العقول علی آل الرسول؛ چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، 1404 / 1363 ق.##- ابن‌عربی، محمد‌بن‌عبدالله؛ احکام القرآن؛ بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.##- ابن‌عطیه، عبدالحق؛ المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.##- ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل ابن‌عمرو؛ تفسیر القرآن العظیم؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، 1419 ق.##- ابوالوفاء بغدادی، علی‌بن‌عقیل؛ الواضح فی اصول الفقه؛ چاپ اول، بیروت: دار المعرفة، 1420ق.##- اصفهانی، محمدحسین؛ نهایة الدرایة فی شرح الکفایة؛ چاپ دوم، بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1429 ق.##- انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین؛ فرائد الاُصول؛ چاپ پنجم، قم: انشارات اسلامی، 1416 ق.##- _______________________؛ فرائد الأصول؛ چاپ نهم، قم: طبع مجمع الفکر، 1428 ق.##- بحرانی، سیدهاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، تهران: بنیاد معرفت، 1416ق.##- بغوی، حسین‌بن‌مسعود؛ معالم التنزیل؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.##- تنکابنی، محمد؛ إیضاح الفرائد؛ چاپ اول، تهران: اسلامیه، 1385 ق.##- جصاص، احمد‌بن‌علی؛ احکام القرآن؛ بیروت: دارالحیاء التراث العربی، 1405 ق.##- حائری اصفهانی، محمدحسین‌بن‌عبدالرحیم؛ الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة؛ چاپ اول، قم: الاسلامیه، 1404 ق.##- حسینی همدانی، سیدمحمد حسین؛ انوار درخشان؛ چاپ اول، تهران، کتابفروشی لطفی، 1404 ق.##- حقی بروسوی، اسماعیل؛ تفسیر روح البیان؛ بیروت: دارالفکر، بی‌تا.##- حکیم، محمدتقی‌بن‌محمد سعید؛ الأصول العامة فی الفقه المقارن؛ چاپ دوم، قم: مجمع جهانی اهل البیت، 1418 ق.##- حیدری، علی‌نقی؛ اصول الاستنباط؛ چاپ اول، قم: لجنه اداره الحوزه العلمیه‏، 1412 ق.##- خمینی، روح‌الله؛ تنقیح الاصول؛ چاپ سوم، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1427 ق.##- ____________؛ معتمد الاصول؛ چاپ دوم، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1428 ق.##- ____________؛ تهذیب الأصول؛ چاپ اول، قم: دارالفکر، 1382 ش.##- ____________؛ انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة؛ چاپ دوم، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1415 ق.##- ___________؛ تهذیب الأصول؛ چاپ اول، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1423 ق.##- دروزة، محمد عزت؛ التفسیر الحدیث؛ قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة ، 1383ق.##- سلمی دمشقی، ابومحمد عزالدین؛ الامام فی بیان أدله الاحکام؛ چاپ اول، بیروت: دارالبشائر، 1407ق.##- سمرقندی، نصر‌بن‌محمد؛ بحر العلوم؛ بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.##- شافعی، محمد‌بن‌ادریس؛ احکام القرآن؛ بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.##- صادقی تهرانی، محمد؛ البلاغ فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، قم: بی‌نا، 1419ق.##- صالحی مازندارنی، اسماعیل؛ مفتاح الأصول؛ چاپ اول، قم: صالحان، 1424 ق.##- طباطبایی قمی، تقی؛ آراؤنا فی أصول الفقه؛ چاپ اول، قم: محلاتی، 1371 ش.##- طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ دوم، قم: اسماعیلیان، 1371.##- ____________________؛ حاشیة الکفایة؛ چاپ اول، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، بی‌تا.##- طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد؛ التفسیر الکبیر؛ چاپ اول، اردن: دار الکتاب الثقافی، 2008م.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع البیان فی تفسیرالقرآن؛ تهران: ناصرخسرو، 1372 ش.##- طبری، محمد؛ ترجمة تفسیر طبری؛ مترجم حبیب یغمایی؛ چاپ دوم، تهران: انتشارات توس، 1356 ش.##- طنطاوی، سیدمحمد؛ التفسیر الوسیط للقرآن الکریم؛ بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.##- طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.##- طیب، سیدعبدالحسین؛ اطیب البیان فی تفسیرالقرآن؛ چاپ دوم، تهران: انتشارات اسلام، 1378 ش.##- عراقی، ضیاءالدین؛ منهاج الأصول؛ چاپ اول، بیروت: بی‌نا، 1411 ق.##- ______________؛ نهایه الأفکار؛ چاپ سوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ق.##- فضل‌الله، محمدحسین؛ من وحی القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار الملاک، 1419ق.##- کیاهراسی طبری، علی‌بن‌محمد؛ احکام القرآن؛ چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1405.##- کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407 ه‍ ق.##- کمره‌ای، محمدباقر؛ أصول الفوائد الغرویة فی مسائل علم أصول الفقه الاسلامی؛ چاپ اول، تهران: فردوسی، بی‌تا.##- محمدی، علی؛ شرح اصول استنباط؛ چاپ سوم، قم: دارالفکر، بی‌تا.##- ___________؛ شرح رسائل؛ چاپ هفتم، قم: دارالفکر، 1387 ش.##- معرفت، محمدهادی؛ التفسیر الاثری الجامع؛ چاپ اول، قم: انتشارات التمهید، 1387ش.##- مغنیه، محمدجواد؛ تفسیر الکاشف؛ چاپ اول، قم: دار الکتاب الاسلامی، 1424ق.##- مکارم شیرازی، ناصر؛ الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل؛ چاپ اول، قم: کتابخانه مدرسه امیرالمؤمنین، 1421ق.##- ملکی اصفهانی، مجتبی؛ فرهنگ اصطلاحات اصول؛ چاپ اول، قم: عالمه، 1379 ش.##- میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن؛ القوانین المحکمة فی الأصول (طبع جدید)؛ چاپ اول، قم: احیاء الکتب الاسلامیه، 1430 ق.##- نائینی، محمدحسین؛ فوائد الاُصول؛ چاپ اول، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1376 ش.##- نراقی، محمد مهدی‌بن‌ابی‏ذر؛ جامعه الأصول؛ چاپ اول، قم: کنگرة بزرگداشت محققان نراقی، 1422 ق.##

0 نقش علوم بلاغی در تفسیر قرآن(مطالعة موردی کنایه و تعریض در تفسیر تبیان شیخ طوسی و کشاف زمخشری) The Role of Rhetorical Science in Exegesis of the Qur’an (A Case Study of Metonymy and Allusion in At-Tibyan by Sheikh Tusi and al-Kashshaf by Zamakhshari) http://ptt.qom.ac.ir/article_1182.html 10.22091/ptt.2018.2636.1254 0 یکی از پُررنگ‌ترین جلوه‌های هنری هر زبان، به کنایه سخن‌گفتن است؛ که نشانگر قدرت تعبیر گوینده و باعث اثربخشی سخن می‌باشد. قرآن کریم نیز به مثابه متنی اعجازآمیز و متناسب با اقتضائات زبان مخاطب، از تعابیر کنایی بهره گرفته است. باتوجه به اهمیت کنایه‌های قرآنی و نقش دیدگاه‌های بلاغی مفسران در فهم این کتاب آسمانی، تحقیقی در این زمینه شایسته و ضروری است. در پژوهش حاضر کوشش شده تا با مقایسة دو تفسیر مهم و معتبر جهان اسلام- تبیان و کشاف- نقش آرای بلاغی شیخ طوسی و زمخشری در باب کنایه و تعریض و اسلوبی که در بیان کنایه‌ها و تعریض‌های قرآنی برگزیده‌اند، و تأثیر آن در تفسیر آیات قرآن، تحلیل شود. حاصل این پژوهش که با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، گویای آن است که: شیخ طوسی و زمخشری به تفاوت میان کنایه و تعریض، تعابیر مختلف از مفهوم کنایه، توجه به بحث لزوم در کنایه و نقش سیاق در کشف معنای تعریضی پرداخته‌اند. زمخشری در برخی موارد متأثر از شیخ طوسی بوده است؛ اما در چگونگی تفسیر آیات صفات الهی که اراده معنای اصلی محال است و بیان اغراض کاربرد کنایه و تعریض، زمخشری بحث‌های مفصل‌تر و کامل‌تری دارد. 1 Metonymy is one of the most significant artistic figures of speech in every language which represents the speaker’s skillful and effective discourse. The holy Qur’an as a miracle scripture appropriate for the linguistic requirements of the audience has made use of metonymy figures of speech. Given the importance of Qur’anic metonymy figures and the role of commentators’ rhetorical views on understanding this holy book, it seems necessary to conduct a research in this regard. Comparing two major and valid exegetic books in the Muslim world –At-Tibyan and Kashshaf-, the present study attempts to analyze the effect of rhetorical views of Sheikh Tusi and Zamakhshari on Qur’anic metonymy and allusion and their style in expressing them as well as their effect on the exegesis of Qur’anic verses. The results of this study which is conducted through descriptive analysis revealed that Sheikh Tusi and Zamakhshari have paid attention to the difference between metonymy and allusion, various figures of metonymy, necessity of metonymy, and the role of context in discovering allusive meanings. In some case, Zamakhshari has been under the influence of Sheikh Tusi; however, his discussions are more comprehensive on the exegesis of verses related to divine features in which literal meaning has no place, as well as on arguments related to the purpose of using metonymy and allusion. 37 63 فاطمه عامری Fatemeh Ameri دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز Iran aammeerryy@gmail.com علیرضا باقر Alireza Baqer استادیار، زبان و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز Iran baqeralireza45@gmail.com Metonymy Allusion Sheikh Tusi Zamakhshari At-Tibyan Exegesis Kashshaf Exegesis - قرآن کریم##- آباد، مرضیه؛ «زمخشری و نقش وی در بلاغت عربی»؛ مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، مجلد7، شماره 19، صفحه 121ـ143، تابستان 1432.##- آیت‌الله‌زاده شیرازی، مرتضی؛ الزمخشری لغویاً و مفسراً؛ قاهره: دار الثقافة للطباعة و النشر، 1977م.##- ابن‌اثیر، أبوالفتح ضیاء‌الدین نصرالله‌بن‌محمد‌بن‌بن عبدالکریم؛ المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر؛ تحقیق محمد محی‌الدین عبدالحمید؛ بی‌جا: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و أولاده، 1358ق.##- ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی؛ من لا یحضره الفقیه؛ مصحح علی‌اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363ش.##- ابن‌فارس، ابو‌الحسین احمد‌بن‌فارس‌بن‌زکریا؛ معجم مقاییس اللغة؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1429ق.##- ابن‌قتیبه، أبومحمد عبدالله‌بن‌مسلم‌بن‌قتیبه؛ تأویل مشکل القرآن؛ تحقیق السید أحمد صقر؛ دار إحیاء الکتب العربیة (عیسی البابی الحلبی و شرکاؤه)، بی‌تا.##- ابوعبیده، معمر‌بن‌مثنی؛ مجاز القرآن؛ تعلیق فؤاد سزگین؛ القاهرة: مکتبة الخانجی، 1381ق.##- ابوموسی، محمد؛ البلاغة القرآنیة فی تفسیر الزمخشری و أثرها فی الدراسات البلاغیة؛ چاپ دوم، قاهرة: مکتبة وهبة، 1408ق.##- أبو هلال عسکری، حسن‌بن‌عبدالله‌بن‌سهل؛ الصناعتین الکتابة و الشعر؛ تحقیق علی‌محمد البجاوی و محمد أبوالفضل إبراهیم؛ چاپ اول، بیروت: المکتبة العصریة، 2006م - 1427ق.##- أزهری، محمدبن‌احمد؛ تهذیب اللغة؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.##- پریز، عبدالقادر؛ «تطور تاریخی کنایه در ادب فارسی و عربی»؛ فصلنامه متن‌پژوهی ادبی، شماره 38، صفحه 68ـ90، 1387ش.##- تفتازانی، سعدالدین؛ شرح المختصر علی تلخیص المفتاح؛ تعلیق عبدالمتعال الصعیدی؛ قم: کتابفروشی نجفی، بی‌جا.##- جاحظ، ابوعثمان عمروبن بحربن محبوب؛ البیان و التبیین؛ چاپ اول، بیروت: دار نوبلیس، 1420ق.##- جرجانی، عبدالقاهر‌بن‌عبد الرحمن‌بن‌محمد؛ دلائل الإعجاز؛ تعلیق محمود محمد شاکر؛ چاپ سوم، القاهرة: مکتبة المدنی، 1413ق.##- جوهری، ابونصر اسماعیل‌بن‌حماد؛ تاج اللغة و صحاح العربیة؛ تحقیق شهاب‌الدین ابوعمرو؛ چاپ اول، بیروت‏: دار الفکر، 1418ق.##- خولی، ابراهیم محمد؛ التعریض فی القرآن الکریم؛ چاپ اول، القاهرة: دار البصائر، 2004م.##- زمخشری، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق.##- زیدی، کاصد یاسر؛ منهج الشیخ أبی‌جعفر الطوسی فی تفسیر القرآن الکریم دراسة لغویة نحویة بلاغیة؛ چاپ اول، بغداد: بیت الحکمة، 1425ص.##- سبکی، ابونصرعبدالوهاب‌بن‌تقی‌الدین؛ طبقات الشافعیة الکبری؛ چاپ اول، مصر: المطبعة الحسینیة المصریة، بی‌تا.##- سیبویه، عمرو‌بن‌عثمان؛ الکتاب؛ تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون؛ چاپ اول، بیروت: دار الجیل، بی‌تا.##- صاوی الجوینی، مصطفی؛ منهج الزمخشری فی تفسیر القرآن و بیان إعجازه؛ چاپ دوم، قاهره: دار معارف بمصر، 1968م##- ضیف، شوقی؛ البلاغة تطور و تاریخ؛ چاپ دوازدهم، قاهرة: دار معارف بمصر، بی‌تا.##- طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ پنجم، قم‏: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1417ق.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق محمدجواد بلاغی؛ چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو، 1372ش.##- طبری، ابو جعفر محمد‌بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت‏: دار المعرفه، 1412 ق.##- طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.##- فاضلی، محمد؛ دراسة و نقد فی مسائل بلاغیَّة هامَّة؛ چاپ سوم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و مشهد، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشگاه فردوسی، 1388ش.##- فراء، یحیی‌بن‌زیاد دیلمی؛ معانی القرآن؛ تحقیق محمدعلی نجار و احمد نجاتی؛ چاپ دوم، بیروت: عالم الکتب. 1980م.##- قصاب، ولید؛ التراث النقدی للمعتزله حتی نهایة القرن السادس؛ دوحه: دار الثقافة. 1985م.##- قدامه‌بن‌جعفر؛ ابوالفرج، نقد الشعر؛ تحقیق محمد عبدالمنعم خفاجی؛ چاپ اول، القاهرة: الجزیرة للنشر و التوزیع، 2006ق.##- مبارک، مازن؛ الموجز فی تاریخ البلاغه؛ چاپ سوم، دمشق: دار الفکر، 1995م.##- مبرد، أبی العباس محمد‌بن‌یزید؛ الکامل فی اللغه و الأدب؛ تحقیق عبدالحمید هنداوی؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419هـ.##- مطلوب، احمد؛ معجم المصطلحات البلاغیه و تطورها؛ بغداد: مطبعة المجمع العلمی العراقی، 1407ق.##- ولوی، سیمین؛ «عقل‌گرایی زمخشری در تشبیه و کنایه در قرآن کریم»؛ مجله پژوهش دینی، شماره 28، صفحه 123ـ137، 1393ش.##

0 شیوة تربیتی قرآن کریم درتغییر رفتار مخاطبان عصر نزول در آیات نهی از ربا از دیدگاه فریقین Educational Method of the Noble Qur’an in Changing People’s Behavior in the Age of Revelation through the Verses on Usury (Riba) Prohibition from Sunni and Shi’ite Perspective http://ptt.qom.ac.ir/article_1310.html 10.22091/ptt.2019.2972.1318 0 تأثیرگذاری قرآن بر فرهنگ زمانه و تغییر در رفتار مخاطبان عصر نزول، همواره از مسائل مهم و چالش‌برانگیز میان مفسران و دانشمندان علوم قرآنی است. این مسئله در پاره‌ای از موضوعات؛ مانند نهی از ربا و رباخواری جدی‌تر است؛ چراکه عده‌ای از سود و منافع آن بهرمند شده‌اند و دگرگونی آن به‌راحتی امکان‌پذیر نیست. مطالعة آیات کریمه و دیدگاه فریقین برای این تحقیق ضروری است. نتایج به‌دست آمده، نشان می‌دهد که شیوة تربیتی قرآن‌کریم مبتنی بر روش تدریجی، همراه با القای آرامش رفتاری به مخاطب است. در این روش، به‌صورت گام‌به‌گام به موضوعپرداخته و درنهایت، با دستورات تأکیدی، اوامر و نواهی به مخاطب ابلاغ می‌شود. موضوع نهی از «ربا» و «ربا‌خواری» نیز در همین قالب دیده شده و مراحل متعددی برای آن درنظر گرفته شده است. بر این اساس، قرآن‌کریم با روش تربیت تدریجی، موضوع را از«ایجاد قرابت ذهنی» آغاز می‌کند و تا «نهی نهایی» پیش می‌برد. بی‌تردید، شیوة تربیتی قرآن‌کریم در بسیاری موارد؛ از جمله در موضوع تحریم ربا و ربا‌خواری، منحصر به‌فرد بوده و تا آن زمان، رایج نبوده است. 1 The influence of the Qur’anonculture in the age of revelation and changing people’s behavior back then has been one of the important and challenging issues among commentators and Qur’anic scholars. It is even a more serious matter when it comes to some subjects such as Prohibition of usury and usury devouring as some people get enriched by its unfair interest and it is not easy to restore this process. It is essential to study verses of the Noble Qur’an as well as Sunni and Shi’ite viewpoints in order to achieve results in this research. The obtained results reveal that the educational method of the holy Qur’an is based on gradual practice along with conveying behavioral tranquility to the addressees. In this method, the subject is dealt with step by step, and finally it is announced by giving emphatic commands, imperatives and prohibitions to the addressee. Ban on usury and devouring it is also announced this way and various stages are considered for that. Accordingly, the noble Qur’an starts to familiarize people with this subject using the gradual educational method and then it continues the procedure until ultimate prohibition. Undoubtedly, the educational method of the holy Qur’an on imposing a ban on usury, usury devouring, and many other issues has been unique and not commonplace until then. 65 89 غلامحسین اعرابی Gholamhosein A’rabi دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم Iran golamhosein.arabi@gmail.com علی احمد ناصح Ali Ahmad Naseh دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم Iran aliahmadnaseh@yahoo.com رضا نجفی Reza Najafi دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث پردیس دانشگاه قم Iran najafi9487@gmail.com Education The Noble Qur’an Behavior Age of Revelation (Nuzul) Usury (Riba) Sunni and Shi’ite قرآن کریم. ترجمه ناصر مکارم شیرازی.##تورات، ترجمه انجمن کتاب مقدس ایران.##ابن‌عاشور، محمدبن طاهر؛ التحریر و التنویر؛ بیروت: مؤسسه تاریخ العربی، 1420ق.##ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان العرب؛ نسخه نرم‌افزاری.##اعرافی، علیرضا؛ درآمدی بر تفسیر تربیتی؛ چاپ اول، قم: مؤسسه‌ اشراق و عرفان، 1393.##باقری، خسرو؛ نگاهی دوباره به تربیت اسلامی؛ چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات مدرسه، ۱۳۸۵.##بهشتی، محمد؛ مبانی تربیت از دیدگاه قرآن؛ تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.##توفیقی، حسین؛ آشنایی با ادیان بزرگ؛ چاپ اول، قم: انتشارات ادیان و مذاهب، 1385.##طبری، محمد‌بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، 1412ق.##طوسی، محمدبن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1414ق.##جاهد، حسین‌علی؛ اصول و فلسفه تعلیم و تربیت و تعلیم و تربیت اسلامی؛ چاپ اول، تهران: انتشارات جهش، 1387.##جمعی از نویسندگان جامعه مدرسین، بخش فرهنگی؛ پیشینه تاریخی ربا؛ چاپ اول، قم: بوستان کتاب، 1393.##حتّی، فیلیپ خلیل؛ تاریخ عرب؛ مترجم ابوالقاسم پاینده؛ چاپ اول، تهران: نشر آگاه، 1366.##حجتی، سیدمحمدباقر؛ اسلام و تعلیم و تربیت؛ چاپ هشتم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵.##حسن، حسین‌علی؛ حضاره العرب فی عصرالجاهلیه؛ چاپ اول، بیروت: المؤسسه الجامعیه للدراسات و النشر، 1405ق.##دلشاد تهرانی، مصطفی؛ سیری در تربیت اسلامی؛ چاپ چهارم، تهران: نشر و تحقیقات ذکر، ۱۳۸۰.##دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه؛ تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1379.##راغب اصفهانی، حسن‌بن‌محمد؛ المفردات فی غریب القرآن؛ دمشق: دارالقلم، 1412ق.##رفیعی، بهروز؛ آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت؛ چاپ اول، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، بی‌تا.##زمخشری، محمودبن‌عمر؛ الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل؛ بیروت: دارالکتب العربی، 1402ق.##سیوطی، عبدالرحمن ابوبکر؛ الدرالمنثور فی تفسیر بالمنثور؛ چاپ اول، تهران: انتشارات کتابخانه مرعشی نجفی، 1404ق.##شریعتمداری، علی؛ تعلیم و تربیت اسلامی؛ چاپ نهم، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۳.##شفیعی مازندرانی؛ سید محمد؛ وام و ربا در نگرش اسلامی؛ چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1379.##طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ مترجم محمدباقر موسوی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1376.##طبرسی، ابوعلی فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، 1406ق.##طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع البیان؛ مترجم حسین نوری همدانی؛ چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، 1386.##طیب، عبدالحسین؛ اطیب‌البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، تهران: انتشارات اسلام، 1369.##عبدالله امین، حسن؛ سپرده‌های نقدی و راه‌های استفاده از آن؛ مترجم محمد درخشنده؛ چاپ اول، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1367.##علی، جواد؛ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام؛ چاپ اول، بغداد: دارالعلم للملایین، 1972م.##عمید، حسن؛ لغت‌نامه؛ تهران: نتشارات امیرکبیر، 1390.##فخر رازی، محمدبن عمر، مفاتیح‌الغیب؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1425ق.##فضل‌الله، محمدحسین؛ من وحی القرآن؛ بیروت: دارالملاک، 1419 ق.##فیاض، علی‌اکبر؛ تاریخ اسلام؛ چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1369.##قاسمی، جمال‌الدین؛ محاسن التأویل؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1402ق.##قربانی لاهیجی، زین‌العابدین؛ تفسیر جامع آیات‌الاحکام؛ چاپ سوم، تهران: نشر سایه، 1384.##قرشی، باقر شریف؛ النظام التربوی فی‌الاسلام؛ چاپ اول، قم: انتشارات مهر امیرالمؤمنین، 2006م.##قرطبی، محمدبن‌احمد؛ الجامع لاحکام القرآن؛ چاپ اول، تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1364.##قمی، علی بن ابراهیم؛ تفسیر قمی؛ چاپ سوم، قم: دارالکتاب، 1363.##محمدقاسمی، حمید؛ روش‌های تربیتی در داستان‌های قرآن؛ چاپ اول، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1389.##مصباح یزدی، محمدتقی؛ اخلاق در قرآن؛ چاپ هشتم، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1394.##مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ چاپ یازدهم، قم: انتشارات صدرا، ۱۳۸۳.##_____________؛ تعلیم و تربیت در اسلام؛ چاپ دوم، تهران: مؤسسه‌ انتشارات اسلامی، 1352.##معرفت، محمدهادی؛ نقد شبهات؛ چاپ سوم، قم: مؤسسه التمهید، 1394 .##معلوف، لویس، المنجد، مترجم: محمد بندر ریگی، چاپ ششم، تهران، انتشارات ایران، 1386.##معین، محمد، لغت‌نامه؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382.##مکارم شیرازی، ناصر؛ اخلاق در قرآن؛ چاپ اول، قم: مدرسه الامام علی‌بن‌ابی‌طالب، 1385.##موسایی، میثم؛ تبیین موضوع و مفهوم ربا از دیدگاه فقهی؛ چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه تحقیقات پول و بانکی، 1376.##مهدی‌زاده، حسین؛ کاوشی در ریشة‌ قرآنی واژة تربیت و پیامد معنایی آن؛ چاپ دوم، تهران: انتشارات معرفت، 1383.##ولفنسون، اسرائیل؛ تاریخ الیهود فی بلادالعرب فی الجاهلیه و صدرالاسلام؛ چاپ اول، بیروت: نشر مکتبه ببلیون، 2006م.##

0 تحلیل تطبیقی انواع تغییر دلالت کلمه‌ها در تفسیر التبیان و المحرّر الوجیز Comparative Analysis of Words Implications in at-Tibyan and al-Muharrar al-Wajiz http://ptt.qom.ac.ir/article_1183.html 10.22091/ptt.2018.3387.1387 0 زبان، همانند دیگر پدیده‌های انسانی با گذر زمان تغییر می‌کند. از میان اجزای گوناگون زبان، «واژه‌ها» بیش از دیگر اجزای آن از نظر دلالت معنایی، دستخوش تغییر می‌شوند. در تفسیر آیات قرآن، توجه مفسّر به این تغییرات می‌تواند معانی و مفاهیم درست‌تری از آیات را فراروی مخاطبان قرار دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و تطبیق آرای تفسیری شیخ طوسی و ابن‌عطیه به تحلیل نقش انواع تغییر در دلالت کلمه‌ها، در تفسیر التبیان و المحرّر الوجیز می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که تخصیص، تعمیم و انتقال دلالت، اشکال مهم تغییر در دلالت کلمه‌های قرآن بوده که هر دو مفسّر به آن توجه داشته‌اند. شیخ طوسی بیشتر از ابن‌عطیه به این‌گونه مباحث پرداخته، به‌طوری که در بسیاری از موارد تحلیل‌های لغوی ابن‌عطیه متأثر از شیخ طوسی است. طوسی و ابن‌عطیه در بررسی مفردات قرآن، به نقش استعمال در تغییر دلالت کلمه‌ها و سیر تاریخی این تغییرات تا زمان نزول توجه داشته‌اند. استناد به قرآن و استشهاد به شعر و کلام عرب، ازجمله منابع تفسیری هردو مفسّر در بسیاری از تحلیل‌های لغوی به‌شمار می‌آید. 1 Language, like any other human phenomena, changes over time. Among various components of language, “vocabularies” are subject to change more than any other linguistic components in terms of semantic implications. In interpretation of the Quranic verses, the commentator’s attention to these changes can provide more accurate meanings and concepts of the Quranic verses for the readers. The present research study which is conducted using descriptive analysis and making a comparison between interpretive views of Sheykh Tusi and Ibn Attiya, aims to analyze the role of various changes in words implication in at-Tebyan and al-Muharrar al-Wajiz exegeses. The results of this research indicate that specification, generalization, and transfer are among important forms of implication change in the Qur’anic terms which have been taken into account by both commentators. Sheikh Tusi has focused more on such issues so that in many cases Ibn Attiaya’s lexical analyses are under his influence. Moreover, Tusi and Ibn Attiya in their analyses of Qur’anic lexicography have paid attention to the role of application style in changing word implications and the historical evolution of such changes up until revelation. Making reference to the Qur’an and Arabic poetry and discourse are among interpretive sources used by both commentators in many lexical analyses. 91 116 صحبت اله حسنوند Sohbatollah Hasanvand استادیار گروه معارف قرآن و اهل‌بیت، دانشکده اهل‌بیت، دانشگاه اصفهان Iran hasan.vand@yahoo.com At-Tebyan Al-Muharar al-Wajiz word Semantic Implication comparison - . قرآن کریم.##- 2. ابن‌تغری، یوسف؛ النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة؛ قاهرة: المؤسسة العامة للتألیف و الترجمة و الطباعة و النشر، 1963م.##- 3. ابن‌جنی، ابوفتح عثمان؛ الخصائص؛ تحقیق محمدعلی النجار و آخرون؛ بیروت: عالم الکتب، بی‌تا.##- 4. ابن‌خاقان، فتح‌بن‌محمد؛ قلائد العقیان محاسن الأعیان؛ تحقیق حسین یوسف خریوش؛ بی‌جا: مکتبة المنار، بی‌تا.##- 5. ابن‌الخطیب، لسان الدین محمد؛ الإحاطة فی أخبار غرناطة؛ تحقیق یوسف‌علی الطویل؛ الطبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 2003م.##- 6. ابن‌عطیه، عبدالحق؛ المحرّر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق محمدعبد‌السلام عبدالشافی؛ الطبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.##- 7. ابن‌فارس، ابوالحسن احمد؛ الصاحبی؛ تحقیق احمد صقر؛ قاهرة: مطبعة عیسی البابی الحلبی، بی‌تا.##- 8. ___________________ ؛ مقاییس اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ الطبعة الثانیة، قاهرة: دار إحیاء الکتب‌العربیة، 1366ق.##- 9. ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم؛ تأویل مشکل القرآن؛ تحقیق احمد صقر؛ بی‌جا: دار إحیاء الکتب‌العربیة، بی‌تا.##- 10. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دار صادر للطباعة و النشر، 1955م.##- 11. ابن‌ناقیا، عبدالله؛ الجمان فی تشبیهات القرآن؛ تحقیق احمد مطلوب و خدیجة‌الحدیثی؛ بغداد: دارالجمهوریة، 1968م.##- 12. أبوعودة، عودة خلیل؛ التطور الدلالی بین لغة الشعر الجاهلی و لغة القرآن الکریم؛ الأردن: زرقاء، بی‌تا.##- 13. اصفهانی، راغب؛ مفردات ألفاظ القرآن؛ تحقیق صفوان عدنان داوودی؛ الطبعة الرابعة، قم: ذوی‌القربی، 1452ق.##- 14. امین، سیدمحسن؛ أعیان الشیعة؛ تحقیق حسن الأمین؛ الطبعة الثانیة، بیروت: مطبعة الإنصاف، 1963م.##- 15. أنیس، إبراهیم؛ دلالة الألفاظ؛ الطبعة الخامسة، بی‌جا: مکتبة الأنجلو المصریة، 1984م.##- 16. اولمان، استفان؛ دور الکلمة فی اللغة؛ ترجمه کمال محمد بشر؛ الطبعة العاشرة، قاهرة: مکتبة الشباب، 1976م.##- 17. ایرانی‌قمی، اکبر؛ روش شیخ طوسی در تفسیر تبیان؛ چاپ اول، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1371ش.##- 18. بابایی، علی‌اکبر؛ بررسی مکاتب و روش‌های تفسیری؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391ش.##- 19. جاحظ، عمرو‌بن‌بحر؛ الحیوان؛ تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون؛ الطبعة الثالثة، بیروت: دار الکتب العربی، 1969م.##- 20. جرجانی، عبدالقاهر؛ أسرار البلاغة؛ تعلیق احمد مصطفی المراغی؛ قاهرة: مطبعة الاستقامة، 1932م.##- 21. جوهری، ابونصر اسماعیل؛ الصحاح؛ تحقیق احمد عبدالغفور عطار؛ مصر: دار الکتب العربی، بی‌تا.##- 22. حماد، احمد عبدالرحمن؛ عوامل التطور اللغوی؛ بیروت: بی‌تا، 1983م.##- 23. ذهبی، شمس‌الدین محمد‌بن‌احمد؛ سیر أعلام النبلاء؛ تحقیق شعیب الأرنئوط، الطبعة التاسعة، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1993م.##- 24. ___________________________ ؛تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام؛ تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، لبنان: دار الکتاب العربی، بی‌تا.##- 25. زرکشی، بدرالدین محمد‌بن‌عبدالله؛ البرهان فی علوم القرآن؛ تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ بیروت: دار المعرفة، 1972م.##- 26. زیدی، کاصد یاسر؛ منهج الطوسی فی تفسیر القرآن الکریم؛ قاهره: جامعة القاهرة، 1976م.##- 27. سبکی، تاج‌الدین عبدالوهاب؛ طبقات الشافعیة الکبری؛ الطبعة الأولی، بی‌جا: مطبعة الحلبی، 1928م.##- 28. سیوطی، جلال‌الدین عبد‌الرحمن؛ المزهر فی علوم اللغة و أنواعها؛ تحقیق محمد احمد جاد المولی و آخرون؛ الطبعة الرابعة، بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة، 1958م.##- 29. _______________________ ؛ الإتقان فی علوم القرآن؛ تحقیق محمدابی‌الفضل ابراهیم؛ قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1975م.##- 30. ______________________ ؛ طبقات المفسرین؛ بی‌جا: طبعة لیدن، 1839م.##- 31. ______________________؛ بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة؛ تحقیق علی‌محمد عمر، الطبعة الأولی، قاهرة: مکتبة الخانجی، 2005م.##- 32. صفدی، صلاح الدین‌بن‌ایبک؛ الوافی بالوفیات، تحقیق هلموت ریبر؛ استانبول: مطبعة وزارة المعارف، 1949م.##- 33.ضبی، احمد‌بن‌یحیی؛ بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الأندلس؛ الطبعة الأولی، لبنان: دار الکتب العلمیة، 1417ق.##- 34. طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح هاشم رسولی؛ چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو، 1372ش.##- 35. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ تصحیح احمد حبیب عاملی؛ چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1376ش.##- 36. ____________________ ؛ الفهرست؛ الطبعة الثانیة، النجف: المطبعة الحیدریة، 1961م.##- 37. عسقلانی، شهاب‌الدین ابن‌حجر؛ لسان المیزان؛ الطبعة الأولی، حیدرآباد: بی‌نا، 1330ق.##- 38. فراء، یحیی‌بن‌زیاد؛ معانی القرآن؛ تحقیق عبدالفتاح اسماعیل شلبی؛ بی‌جا: الهیئة المصریة للکتاب، 1972م.##- 39. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی؛ الطبعة الأولی، لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1988م.##- 40. مبارک، محمد؛ فقه اللغة و خصائص العربیة؛ الطبعة السابعة، لبنان: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، 1981م.##- 41. مبرد، ابوالعباس؛ الکامل فی اللغة و الأدب؛ تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ بی‌جا: دار نهضة مصرللطبع والنشر، بی‌تا.##- 42. مختار، احمد؛ علم الدلالة؛ الطبعة الأولی، بی‌جا: دار العروبة للنشر و التوزیع، 1982م.##- 43. مدکور، عاطف؛ علم اللغة بین التراث و المعاصرة، قاهرة: دار الثقافة للنشر و التوزیع، 1987م.##- 44. نصیرپور، منوچهر؛ ابراهیمی، ابراهیم؛ «روش‌شناسی مبانی ادبی ابن‌عطیه در تفسیر المحرر الوجیز»؛ فصلنامه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال ششم، شماره اول، 1397ش.##

0 بررسی دیدگاه‌های تفسیری آیات حجاب و مجرمانه بودن عدم رعایت حجاب شرعی An Analysis of the Interpretative Views on Hijab Verses and the Criminology of Not Wearing Islamic Hijab http://ptt.qom.ac.ir/article_1184.html 10.22091/ptt.2018.3505.1408 0 یکی از واجبات الهی که در شرع مقدس اسلام مورد تأکید قرار گرفته است، مسئله پوشش (حجاب) زن و مرد است؛ به‌گونه‌ای که چگونگی پوشش می تواند نماد حیا و عفت یا طهارت قلبی در انسان باشد. آیات و روایات بسیاری به اهمیت و وجوب پوشش شرعی برای مکلفین در برابر نامحرم اشاره دارند. باید پذیرفت مراعات یا عدم مراعات پوشش اسلامی، سهم بسزایی در سلامت یا انحطاط افراد جامعه اسلامی دارد. برخی با ترویج این شبهه که مسئله پوشش یا حجاب امری کاملاً شخصی و فردی است، از کارکرد دینی و اجتماعی حجاب در سلامت جامعه و یا تأثیر عدم رعایت حجاب و بدپوششی در ترویج مفاسد اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی غفلت کرده و معتقدند که حکومت نمی‌تواند برای مبارزه با بی‌حجابی از باب امر به معروف و نهی از منکر اقدام نماید؛ چراکه اساسا بدحجابی جرم نیست. پژوهش حاضر براساس مبانی قرآنی و روایی، مفهوم و حکم پوشش شرعی و مفهوم جرم در آیات را با مراجعه به نظر مفسران امامیه و اهل‌سنت به دست آورده است. همچنین، عنوان مجرمانه‌بودن بدحجابی و بی‌حجابی (عدم رعایت پوشش شرعی)را با بهره‌گیری از دیدگاه‌های مفسران و فقیهان و قاعده «لکل ذنب حد» تأکید و اثبات کرده است. 1 One of the religious commands emphasized in the holy Shari’ah of Islam is Hijab or Islamic dress of men and women so that it can represent modesty and chastity or heartfelt purity in humans. Many Qur’anic verses and traditions point to the importance and obligation of Islamic dress for adults in front of any stranger outside immediate family (Namahram). It should be admitted that obeying or not obeying Islamic dress has a significant effect on the chastity or deviation of people in Islamic society. By advocating this fallacy that Hijab or dress is a quite private and personal issue, some ignore its religious and social influence on social health or the impact of not obeying Hijab and bad Hijab on spreading ethical corruption and social disorder. They believe that government cannot act against not having Hijab by enjoining good and forbidding evil as in their view bad Hijab is not basically considered a crime. Based on the principles of the Qur’an and Hadith, the present study extracts the concept and command of Islamic dress and its relative crimes with regard to the views of Sunni and Shi’ite commentators. Moreover, it confirms and approves the criminality of not having Hijab or bad Hijab using the viewpoints of commentators, Islamic jurists, as well as the decree which states “there is penalty for every guilt”. 117 146 بهروز سراقی Behrooz Soraqi استادیار گروه حقوق دانشگاه آیت‌الله بروجردی Iran bsn72h@yahoo.com میثم خزائی Meisam Khazaii استادیار گروه حقوق دانشگاه آیت‌الله بروجردی Iran maysam6235@gmail.com Bad Hijab (Un-Islamic dress) Islamic Dress Hijab Sunni and Shi’ite Interpretation Criminology - قرآن کریم.##- آقابابایی، حسین؛ «گفتمان فقهی و جرم‌انگاری در حوزه جرایم علیه امنیت ملت و دولت»؛ مجله فقه و حقوق، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سال دوم، شماره 5، 1384ش.##- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن محمد؛ تفسیر القرآن العظیم؛ عربستان: انتشارات مکتبة نزار مصطفی الباز، بی‌تا.##- ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل‌بن‌عمرو؛ تفسیر القرآن العظیم؛ تحقیق یوسف عبدالرحمن؛ بیروت: ناشر دارالمعرفه، 1412ق.##- ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان العرب؛ چاپ سوم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1414ق.##- افراسیابی، محمداسماعیل؛ حقوق جزای عمومی؛ تهران: نشر فردوسی، 1376.##- ایازی، سیدمحمدعلی؛ «نقد و بررسی ادله فقهی الزام حکومتی حجاب»؛ کاوشی نو در فقه (مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ویژه حجاب)، دوره 12. شماره 52ـ51. صفحه 233-187، 1386.##- بحرانی، سیدهاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.##- قمی، علی‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر قمی؛ چاپ چهارم، قم: دارالکتب، 1376.##- جصاص، احمد‌بن‌علی؛ احکام القرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1405ق.##- جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد‌؛ الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة؛ بیروت: دار العلم للملایین، 1410ق.##- حداد عادل، غلامعلی؛ فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی؛ ایران: انتشارات سروش، 1359ش.##- حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام، 1409ق.##- حکیم طباطبایی، سیدمحسن؛ مستمسک العروة الوثقی؛ قم: مؤسسة دار التفسیر، 1416ق.##- حکیم، سیدمحمد سعید طباطبایی؛ فقه المرأة المسلمة؛ قم، دار الهلال، 1427ق.##- حلبی، ابوالصلاح، تقی الدین‌بن‌نجم‌الدین؛ الکافی فی الفقه؛ اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیر المؤمنین علیه السلام، 1403ق.##- خویی، سیدابوالقاسم؛ تکمله المنهاج، موسوعة الإمام الخوئی؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1418ق.##- دهخدا، علی اکبر؛ لغت‌نامه؛ چاپ دوم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران،1377.##- راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفرداتالفاظقرآن؛ بیروت: دارالعلم، 1412ق.##- زبیدی، حنفی، محب‌الدین، سیدمحمد مرتضی حسینی؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ‌1414ق.##- زمخشری، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ چاپ سوم. بیروت: دارالکتاب العربی،1407ق.##- سبزواری نجفی، محمد‌بن‌حبیب‌الله؛ الارشاد الی تفسیر القرآن؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1419ق.##- سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی تفسیر المنثور؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.##- شاذلی، سید‌بن‌قطب‌بن‌ابراهیم؛ فی ظلال القرآن؛ چاپ هفدهم، بیروت: دارالشروق، 1412ق.##- شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.##- صدوق، محمّد‌بن‌علی‌بن‌بابویه؛ علل الشرائع؛ قم: کتابفروشی داوری، 1386ق.##- ضیائی‌فر، سعید؛ «مبانی اختیارات نظام اسلامی در زمینه جلوگیری از بدحجابی»؛ کاوشی نو در فقه (مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ویژه حجاب)، دوره 14، شماره 52ـ51، صفحه 124-96، 1386.##- طباطبائی، سیدمحمدحسین؛ تفسیرالمیزان؛ مترجم: سیدباقر موسوی همدانی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1386.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ تفسیر مجمع البیان؛ تحقیق محمد جواد بلاغی؛ چاپ سوم؛ تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1372.##- طریحی، فخرالدین؛ مجمع البحرین؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ چاپ سوم، تهران: کتابفروشی مرتضوی، 1416ق.##- طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار احیاء تراث العربی، 1416ق.##- _________________________؛ تهذیب الأحکام؛ چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.##- طوسی، ابوجعفرمحمدبن‌حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة؛ تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، 1387ق.##- عالی‌پور، حسن؛ مفهوم نسبی بودن جرم؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1381ش.##- عاملی (بهاء الدین)، نظام‌بن‌حسین؛ جامع عباسی و تکمیل آن؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1429ق.##- عاملی، کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین؛ جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، 1414ق.##- علامه حلّی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر اسدی؛ تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة (ط ـ الحدیثة)؛ قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1420ق.##- عوده، عبدالقادر؛ التشریع الجنائی الاسلامی فی المذهب الخمسه مقارنا بالقانون الوضعی؛ گردآورنده سیداسماعیل صدر، تهران: موسسه البعثه، قسم الدراسات الاسلامیه، 1361ش.##- فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ مصحح مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم:‌ نشر هجرت، 1410ق.##- فیض کاشانی، محمدمحسن؛ تفسیر صافی؛ تهران: انتشارات صدر، 1415ق.##- ______________________؛ الاصفی فی تفسیر القرآن؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1418ق.##- ______________________؛ الوافی؛ محقق ضیاءالدین حسینی، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین، 1406ق.##- فیض، علیرضا؛ مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام؛ چاپ پنجم، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379ش.##- قرطبی، محمد‌بن‌احمد؛ الجامع لاحکام القرآن؛ تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364ش.##- کردی اردکانی، احسان؛ شه‌گلی، احمد؛ «بحران پوچ‌گرایی انسان معاصر و معنای زندگی از دیدگاه قرآن»؛ دوفصلنامه مطالعات معنوی، شماره دهم، قم: انتشارات باقر العلوم، 1395ش.##- کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی (ط ـ الإسلامیة)؛ تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.##- مجلسی، محمدباقر؛ حدود و قصاص و دیات (مجلسی)؛ تهران: مؤسسه نشر آثار اسلامی، بی‌تا.##- محقق حلّی، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.##- مراغی، سیدمیرعبدالفتاح‌بن‌علی حسینی؛ العناوین الفقهیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.##- مرتضوی، سیدضیاء، «درآمدی بر مبانی کلی فقهی حجاب و مسئولیت دولت اسلامی»؛ کاوشی نو در فقه (مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ویژه حجاب)، دوره 14، شماره 52ـ51، صفحه 25-12، 1386ش.##- مصطفوی، حسن ، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، تهران، نشرکتاب، 1360ش.##- مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ تهران: نشر صدرا، 1378ش.##- معین، محمد؛ فرهنگ معین؛ چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1360ش.##- مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1374ش.##- موسوی خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریر الوسیله؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.##- _______________________؛ استفتائات؛ چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1422ق.##- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام؛ چاپ هفتم، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1404ق.##- واحدی، علی‌بن‌احمد؛ اسباب النزول؛ مترجم علیرضا ذکاوتی قره‌گوزلو؛ تهران: نشر نی، 1383ش.##- وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة – الکویت؛ الموسوعة الفقهیة؛ کویت: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة، 1404ق.##

0 ضابطه‌مندی تفسیر ساختاری در تفاسیر المیزان، ألأساس فی القرآن و فی ظلال القرآن The Objectivity of Structural Exegesis in Tafsir al-Mizan, al-Asas fi at-Tafsir, and fi Zilal al-Qur’an (Comparative Study of Surah Shura) http://ptt.qom.ac.ir/article_1225.html 10.22091/ptt.2018.2708.1279 0 نظریة «تفسیر ساختاری»؛ به این معنا که میان آیات هر سوره از قرآن یکپارچگی، وحدت محتوایی و مضمونی وجود دارد، بر دو مبنای «توقیفی بودن چینش آیات» و «وحدت موضوعی سور»، استوار است و مانند هر نظریة دیگری مخالفان و موافقانی دارد. علامه طباطبایی ـ مفسر بزرگ شیعه ـ و سیدقطب و سعید حوی ـ از مفسران بزرگ اهل سنت ـ به این نظریه معتقد و بر مبانی آن پایبندند؛ به‌گونه‌ای که آثار این اعتقاد به‌ وضوح در تفاسیر ایشان (المیزان، فی ظلال القرآن، ألاساس فی القرآن) مشهود است. این مقاله با هدف دفاع از این نظریه و با تکیه بر روش توصیفی _تحلیلی، به مقایسة تفسیر ساختاری سورة مبارکة شوری و موضوع محوری در نظر گرفته شده برای آن توسط این سه مفسر، پرداخته است. همچنین، این مقاله نتیجه می‌‌گیرد که در هر سه تفسیر با وجود اختلاف روش جزئی مفسران، موضوع وحی، به‌عنوان موضوع محوری سورة شوری معرفی شده است. که این امر به نوبة خود سهمی در اثبات ضابطه‌مند و غیرسلیقه‌ای بودن این شیوه از تفسیر را ایفا می‌کند. 1 The theory of “structural exegesis” in the sense that there is thematic and conceptual integrity and cohesion among verses of every chapter in the Quran relies on “revelatory arrangement of verses” and “thematic cohesion in the Qur’anic chapters”; and like any other theory, it has some supporters and opponents. Allameh Tabatabaii -Shi’ite great commentator- and Seyed Qotb and Sa’iid Hawwa -two Sunni great commentators- believe in this theory and are committed to its principles so that the effects of this belief is noticeable in their exegeses (Tafsir al-Mizan, al-Asas fi at-Tafsir, and fi Zilal al-Qur’an). This article aims to defend this theory based on descriptive analysis, and it compares the structural exegeses conducted by three abovementioned commentators on the holy Surah Shura as well as its central theme. The results of this study indicate that despite trivial methodological differences, the commentators in all three above exegeses introduce the subject of revelation as a central theme of Surah Shura which confirms the aforementioned interpretative theory as a standard and non-subjective method. 147 196 طلعت حسنی بافرانی Tal’at Hasani استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم Iran t.hasani16@gmail.com معصومه امامی Ma’sumeh Imami دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته علوم و قرآن حدیث دانشگاه قم Iran sadrshirazi@yahoo.com Structural Exegesis Thematic Cohesion in the Quranic Chapters Surah Shura Allameh Tabatabaii Sa’iid Hawwa Seyed Qotb - قرآن کریم.##- ابن‌ابراهیم، سیدقطب؛ فی ظلال‌القرآن؛ ترجمه دکتر مصطفی خرم‌دل؛ تهران: نشر احسان، 1389ش.##- ایازی، سیدمحمدعلی؛ سیر تطور تفاسیر شیعه؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373ش.##- بابایی، احمدعلی؛ برگزیده تفسیر نمونه؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1382ش.##- براهیم‌شریف، محمد؛ اتجاهات التجدید فی تفسیر القرآن الکریم؛ قاهره: دارالتراث، 1402 ق.##- البقاعی، ابراهیم‌بن‌عمر؛ نظم‌الدرر فی تناسب الایات و السور؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415 ق.##- حجازی، محمد محمود؛ الوحدة الموضوعیه فی القرآن الکریم؛ قاهره: دارالکتب الحدیثه، 1390ق.##- حسن‌زادة آملی، حسن؛ فصل‌الخطاب فی عدم تحریف کتاب رب الارباب؛ ترجمه عبدالعلی محمدی؛ بی‌جا: قیام، 1371ش.##- حسینی، علی‌اکبر؛ «دلایل ناکارامدی نظریه وحدت موضوعی سوره‌های قرآن»؛ مجله پژوهش‌های قرآنی، ش 56، 1387.##- ____________؛ «وحدت موضوعی سوره‌های قرآن در ترازوی نقد»؛ مجله پژوهش‌های قرآنی، ش54، 1387.##- حوی، سعید؛ ألاساس فی القرآن؛ قاهره: دارالسلام، 1412 ق. ##- خامه‌گر، محمد؛ «پژوهشی دربارة وحدت موضوعی سوره‌های قرآن»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، ولی‌اللّه نقی‌پورفر، علوم قرآنی، دانشکده اصول‌الدین قم، 1380.##- ____________؛ «درآمدی بر تفسیر ساختاری قرآن»، مجله پژوهش‌های قرآنی، ش 29، 1381.##- ____________؛ «نگرش جامع گرایانه به آیات قرآن»؛ مجله پژوهش‌های قرآنی، ش 56، 1387.##- خوئی، ابوالقاسم؛ البیان فی علوم القرآن؛ ترجمه نجمی و هریسی؛ خوی: دانشگاه آزاد اسلامی، 1375 ش.##- درّاز، محمد عبدالله؛ المدخل الی القرآن الکریم؛ الکویت: دار القرآن الکریم، 1391ق.##- سیاوشی، کرم؛ تحلیل انتقادی مبانی و روش تفسیری سیدقطب در فی ظلال‌القرآن؛ تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1388ش.##- طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‏ مدرسین حوزة علمیه قم، 1374ش.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، 1406 ق.##- عروسی حویزی، عبدالعلی‌بن‌جمعه؛ تفسیر نورالثقلین؛ قم: اسماعیلیان، 1415ق.##- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ بیروت: مؤسسه الطبع و النشر، 1419 ق.##- معرفت، محمدهادی؛ التفسیر الاثری الجامع؛ قم: مؤسسه التمهید، 1425ق.##- ____________؛ صیانه القرآن من التحریف؛ قم: دارالقرآن الکریم، 1410 ق.##

0 مفهوم‏شناسی تطبیقی ارتقاب در تفاسیر فریقین The Comparative Semantics of the Term Irteqab (Revelation) in Sunni and Shi’ite Exegesis http://ptt.qom.ac.ir/article_1185.html 10.22091/ptt.2018.2793.1297 0 مترجمان کلام وحی در ترجمه قرآن، برخی واژگان را معادل هم در نظرگرفته‏اند. گاهی نیز یک معنا را برای واژگانِ متفاوت به‌کار برده‏اند؛ درحالی‌که توجه به مفهوم دقیق واژگان، راهی برای حل معمای برخی آیات و روایات بوده، و با بهره‏گیری از ترجمه تصویری، می‏توان به‌معنایی فراتر از آنچه مفسران فریقین در آثار خویش بیان کرده‏اند، دست یافت. واژة «ارتقاب»، در تفاسیر فریقین هم‏معنا با «انتظار» در نظر گرفته شده و ظرافت‌های معنایی آن نادیده انگاشته شده است. در این تحقیق سعی شده تا با مقایسة نظریه‌های تفسیری شیعه و سنی، نقاط مغفول مانده در ترجمه مورد توجه قرار گیرد و با استفاده از روش تفسیر تصویری، با اتکا به خود قرآن و سیاق آیات ماجرای ناقه صالح در سوره قمر، به مفهوم‌شناسی این واژه پرداخته شود. روش تفسیر تصویری در این پژوهش علاوه بر حفظ ساختار مفهومی و عدم تقابل و تناقض با مفهوم ارائه شده در کتب لغت‏شناسی، معنایی دقیق‏تر، راهگشاتر وکاربردی‏تر را در راستای برنامه‏های الهی قرآن برای واژه مورد نظر ارایه می‏دهد. در میان تفاسیر متقدم فریقین، زید‌بن‌علی، ابن‌عمر، ابن‌عباس، حسن‌بن‌أبی الحسن و أبو‏سعید خدری، و در رأس ایشان امام علی دقیق‏تر به موضوع «ارتقاب دخان» پرداخته‏اند. 1 Translators of the words of Wahy (revelation) have considered some vocabularies as synonymous with each other in the translation of the Qur’an. Moreover, sometimes they have applied one single meaning as equivalent for different Arabic words in the Qur’an while paying attention to the accurate meaning of the words is a way to untangle the mystery of some Quranic verses and traditions. Using pictorial translation can provide a more meaningful translation than what Sunni and Shi’ite translators have already stated in their books. The term “Irteqab” in Sunni and Shi’ite exegesis is considered as synonymous with “waiting” so its semantic delicacies are ignored. Comparing Sunni and Shi’ite exegetic theories, it is attempted in this study to delve deep into the ignored points in translation and to analyze the semantics of the term using pictorial interpretative method relying on the Qur’an and the style of the verses in the story of Naqeh Saleh (the miracle camel of Prophet Saleh) in Surah al-Qamar. In addition to maintaining conceptual structure and consistency with the concepts provided by verbal dictionaries, the pictorial interpretative method in this study represents more accurate, tangible, and practical meaning along with the Quranic divine programs for the intended words. Among Sunni and Shi’ite early commentators, Zeyd ibn Ali, Hasan ibn Abi al-Hasan, Abu Sa’iid Khudri, and most importantly Imam Ali (PBUH) have discussed the subject of “Irteqab in Surah Ad-Dukhan” more precisely. 169 196 علیرضا شریف Ali Reza Sharif دانشجوی دکتری الهیات علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز Iran ali.sharif.90@alumni.ut.ac.ir سید محمد رضوی Seyed Mohammad Razavi استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز Iran dsmrazavi@yahoo.com Picture Exegesis Semantics of Irteqab Surah al-Qamar Saleh Sunni and Shi’ite exegeses منابع##- قرآن کریم.##- ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌محمد؛ النهایة فی غریب الحدیث و الأثر؛ محمود محمد، طناحی؛ قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، 1367ش.##- ابن‌فارس، أحمد‌بن‌فارس‏؛ معجم مقاییس اللغة؛ عبدالسلام محمد هارون؛ چاپ اول قم: مکتب الاعلام الاسلامی‏، 1404 هـ.ق.##- ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن‌غالب‏؛ المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز؛ عبدالسلام عبدالشافی محمد؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏، ‏1422 هـ. ق‏.##- ابن‌‏عربی، محمد‌بن‌علی‏؛ رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن؛ محمود محمود غراب؛ چاپ اول، بیروت: مطبعة نضر،1410 هـ. ق‏.##- ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان العرب؛، جمال‌الدین میردامادی؛ بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دارصادر، 1414 هـ.ق.##- ابوحمزه ثمالی، ثابت‌بن‌دینار؛ تفسیر القرآن الکریم (ثمالی)؛ عبدالرزاق محمد حرزالدین؛ چاپ اول، بیروت: دارالمفید،1420 هـ. ق‏.##- ابوعبیده، معمر‌بن‌مثنی‏؛ مجاز القرآن؛ فواد سزگین؛ چاپ اول، قاهره: مکتبة الخانجی‏، 1381 هـ. ق‏.##- اویسی، کامران، مؤدب، رضا؛ «تفسیر تطبیقی آیات ابتدایی سوره دخان با تکیه بر مسئله نزول قرآن»؛ دوفصلنامه پژوهش‏های تفسیر تطبیقی، شماره اول، 1394 هـ.ش.##- بحرانی، سیدهاشم‌بن‌سلیمان؛ المحجة فی ما انزل به القائم الحجة؛ قم: دارالمودة، 1427 هـ‏.ق.##- ــــــــــــــــــــــــــــ ؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ قم:‏ قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة‏، ‏1374 هـ.ش‏.##- جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر سوره قمر: http://www.javadi.esra.ir/archive ـ tafsir1##- دیوبندی، محمود حسن‏؛ تفسیر کابلی؛ چاپ یازدهم‏، تهران: احسان،1385 هـ. ش‏.##- راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن؛ بیروت: دار القلم‏،‏1412 هـ.ق‏.##- زمخشری، محمود‌بن‌عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ مصطفی حسین‌احمد؛ چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی‏، 1407 هـ.ق‏.##- سعدی، عبدالرحمن؛ تیسیر الکریم الرحمن فی تفیسر کلام المنان؛ چاپ دوم، بیروت: مکتبة النهضة العربیة، 1408 هـ.ق.##- سید‌بن‌قطب؛ فی ظلال القرآن؛ چاپ سی‌وپنجم، بیروت: دار الشروق‏، 1425 هـ.ق‏.##- سیوطی، جلال‌الدین؛ الإتقان فی علوم القرآن؛ ‏چاپ دوم‏،‏ بیروت: دار الکتاب العربی، ‏ 1421 هـ.ق.##- شاکر، محمدکاظم؛ عسگری، انسیه؛ «تفسیر تطبیقی؛ معنایابی و‌ گونه‌شناسی»؛ دوفصلنامه پژوهش‏های تفسیر تطبیقی، شماره دوم، 1394 هـ.ش.##- صافی، محمود؛ الجدول فی إعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فوائد نحویة هامة؛ چاپ چهارم، دمشق‏: دار الرشید، 1418 هـ. ق‏.##- طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ دوم، بیروت‏: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1390 هـ.ق‏.##- ـــــــــــــــــــــــــ؛ ترجمه تفسیر المیزان؛ ترجمه محمدباقر موسوی؛ چاپ پنجم، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، 1374 هـ.ش‏.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن‏؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه: فضل‏الله‏ یزدی طباطبایی و هاشم رسولی؛ چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو، 1414 هـ.ق‏.##- طبری، محمد‌بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار المعرفة،1412 هـ. ق‏.##- طریحی، فخر الدین‌بن‌محمد؛ مجمع البحرین‏؛ احمد حسینی اشکوری؛ چاپ سوم، تهران: مرتضوی، 1375 هـ.ش‏.##- فراهیدی، خلیل‌بن‌أحمد؛ کتاب العین؛ قم: نشر هجرت‏، 1409 هـ.ق‏.##- فیومی، أحمد‌بن‌محمد؛ المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر؛ قم: مؤسسه دارالهجرة، 1414 هـ.ق‏.##- کورانی، علی؛ معجم احادیث الامام مهدی؛ چاپ اول، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیة، 1411 هـ.ق.##- غروی، سیده سعیده؛ «فاعل معجزه در تبیین مفسران فریقین»؛ دوفصلنامه پژوهش‏های تفسیر تطبیقی، شماره پنجم، 1396هـ.ش.##- قمی، علی‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر القمی؛ طیب ‏موسوی جزایری؛ چاپ سوم، قم: دارالکتاب‏،1363 هـ. ش‏.##- قرشی بنایی، علی‌اکبر؛ قاموس قرآن‏؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1412 هـ.ق‏.##- مولایی‌نیا، عزت‏الله؛ مؤمنی، محمدامین؛ «تفسیر تطبیقی آیه انذار از نگاه فریقین»؛ دوفصلنامه پژوهش‏های تفسیر تطبیقی، شماره اول، 1394 هـ.ش.##- مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام قرآن؛ چاپ نهم، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1386 هـ. ش‏.##- مصطفوی، حسن‏؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، 1368 هـ.ش.‏##- مقاتل‌بن‌سلیمان‏؛ تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان؛ عبدالله محمود شحاته؛ چاپ اول، بیروت: دارإحیاء التراث العربی‏، 1423 هـ. ق‏.##- واحدی، علی‌بن‌احمد؛ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز؛ صفوان عدنان‏ داوودی؛ چاپ اول، بیروت: دارالقلم‏، ‏1415 هـ. ق‏.##- یزیدی، عبدالله‌بن‌یحیی‏؛ غریب القرآن و تفسیره‏؛ محمدسلیم الحاج؛ چاپ اول، بیروت: عالم الکتب‏،1405 هـ. ق‏.##

0 سیر تاریخی آرای مفسران دربارۀ مفهوم «قَوَّامُونَ» The Historical Evolution of Commentators’ Views on the Concept of “Qavvamoon” http://ptt.qom.ac.ir/article_1186.html 10.22091/ptt.2018.2976.1320 0 واژۀ «قوامون» در آیة 34 سورة نساء، یکی چالشی‌ترین واژگان قرآنی برشمرده می‌شود. در گذر تاریخ، دربارۀ این واژه، آرای متعددی ازسوی مفسران بیان شده است. مقالة حاضر سیر تاریخی تطور آرای مفسران و عوامل پیدایش آن آرا از قرن اول هجری تاکنون بررسی گردیده است. نتایج این پژوهش حاکی است، ازآنجاکه در قرن‌های نخستین در فرهنگ مردم، مرد به عنوان جنس برتر و دارای امتیازات ویژه شناخته می‌شد، در بیشتر تفاسیر تا حدود قرن دوازدهم، لفظ «قوام» به‌معنای فضیلت، سلطه و حاکمیت مرد بر زن تعبیر و تفسیر شده‌ و دلیل آن را برتری مرد بر زن در عقل و ایمان ازیک‌سو، و پرداختن مهر و نفقه مرد به زن ازسوی دیگر دانسته‌اند؛ اما از قرن دوازدهم به بعد، با افزایش نقش زن در جامعه از جهات اقتصادی، اجتماعی و علمی، واژة قوامون، معانی متنوعی چون کارگزاری، سرپرستی، مدیریت، حمایت، پاسداری، امر به معروف و نهی از منکر مرد نسبت به زن یافته است. تردیدی نیست که رشد علمی و فرهنگی و اجتماعی زنان در پیدایش این رویکرد تفسیری، بسیار تأثیرگذار بوده است. 1 The term “Gavvamoon” (literally maintainers) in Surah An-Nisa (Verse 34) is considered as one of the most challenging Qur’anic terms. Throughout history, various interpretations have been made by commentators on this word. The present article aims to explore the historical evolution of commentators’ opinions and the bases of their emergence since the 1st century A.H. The results of the study show that because during early centuries, man was recognized as the superior gender having special privileges in the public culture, the term “Qavvam” was interpreted as the excellence and supremacy of man over woman in most of exegetic texts up until almost the 12th century A.H. due to the superiority of men over women in terms of wisdom and belief on the one hand, and paying dowry and alimony to women on the other hand. However, since the 12th century A.H. as women started to have more economic, social, and scientific role in society, the term “Qavvamoon” has been interpreted as correspondence, supervision, management, support, guardianship, enjoining good and forbidding wrong in relation to women. Undoubtedly, the scientific and cultural achievements of women have been very effective on the emergence of this interpretative approach. 197 211 جعفر نکونام Ja’far Nekoonam دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم Iran jnekoonam@gmail.com فرنگیس صفی خانی Farangis Safikhani دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشکده اصول‌الدین قم Iran f.safikhani13@gmail.com محمدجواد نجفی Mohammad Javad Najafi دانشیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم Iran najafi.4964@yahoo.com Qavvamoon Women Verse 34 of Surah An-Nisa Exegetic Evolution منابع##- قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.##- آلوسی، شهاب‌الدین سید محمود؛ روح‌المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم والسبع المثانی؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.##- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد؛ تفسیر القرآن العظیم؛ چاپ سوم، عربستان سعودی: مکتبه نزار مصطفی الباز، 1419ق.##- ابن‌عاشور، محمدطاهر؛ تفسیرالتحریر و التنویر المعروف ابن‌عاشور؛ چاپ اول، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1419ق.##- ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمرو؛ تفسیر القرآن العظیم؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.##- ابوزهره، محمد؛ زهره التفاسیر؛ چاپ اول، بیروت: دارالفکر، بی‌تا. ##- امین اصفهانی، سیده نصرت؛ مخزن‌العرفان در تفسیر قرآن؛ چاپ دوم، تهران: نهضت زنان مسلمان، 1361ش.##- بلاغی نجفی، محمدجواد؛ آلاء الرحمن فی تفسیرالقرآن؛ چاپ اول، قم: بنیاد البعثه، 1420ق.##- بلخی، مقاتل‌بن‌سلیمان؛ تفسیر مقاتل بن سلیمان؛ چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث، 1423ق.##- ثعالبی، عبدالرحمن‌بن‌محمد؛ جواهر الحسان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.##- جانسون، گلن؛ اعلامیه‌‌ جهانی‌ حقوق‌ بشر و تاریخچه‌‌ آن؛ ترجمه‌‌ محمدجعفر پاینده؛ چاپ اول، تهران: نشر نی، 1377ش.##- جرجانی، ابوالفتح‌بن‌مخدوم؛ تفسیر شاهی او آیات الاحکام؛ چاپ اول، تهران: نوید، 1362ش.##- جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر تسنیم؛ چاپ ششم، قم: نشر اسراء، 1386ش.##- جصاص، احمدبن‌علی؛ احکام القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1405ق.##- حقی بروسوی، اسماعیل؛ روح‌البیان؛ چاپ اول، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.##- رشیدرضا، سید؛ تفسیر القرآن الحکیم الشهیر تفسیر المنار؛ چاپ اول، بیروت: دارالمعرفه، 1414 ق.##- زمخشری، محمود‌بن‌عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل؛ چاپ اول، قم: مکتبه الاعلام الاسلامی، 1374ش.##- گنابادی، سلطان‌محمد؛ بیان‌السعاده فی مقامات العباده؛ چاپ دوم، بی‌جا: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1408ق.##- سمرقندی، نصربن‌احمد؛ بحرالعلوم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1414ق.##- سیدبن‌قطب، ابراهیم شاذلی؛ فی ظلال القرآن؛ چاپ هفدهم، قاهره: دارالشروق، 1412ق.##- سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ چاپ اول، بیروت: دار المعرفه، 1365ق.##- شریف لاهیجی، محمدبن‌علی؛ تفسیر شریف لاهیجی؛ چاپ اول، تهران: دفتر نشر داد، 1373ش.##- صادقی‌تهرانی، محمد؛ ترجمان فرقان؛ چاپ اول، قم: شکرانه قم، 1388ش.##- صدیق‌حسن‌خان، محمدصدیق؛ نیل‌المرام من تفسیر آیات الاحکام؛ چاپ اول، بی‌جا: دارالکتب العلمیه، 1424ق.##- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه محمدباقر موسوی همدانی؛ چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، تهران: نشر مرتضوی، 1389ش.##- طبری، محمدبن‌جریر؛ جامع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ چاپ اول، قم: مؤسسه امام صادق(ع)، 1392ش. ##- طنطاوی، محمدسید؛ التفسیرالوسیط للقرآن الکریم؛ چاپ اول، قاهره: نهضت مصر، 1997م.##- طوسی، محمدبن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، قم: ذوالقربی، 1388ش.##- طیب، عبدالحسین؛ اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ دوم، تهران: اسلام، 1369ش.##- عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه؛ «بررسی معناشناختی و جایگاه قوامیت مرد و حقوق انسانی زن از نظر قرآن و مقایسه با کنوانسیون رفع تبعیض»؛ فصلنامه کتاب نقد، ش 31، 1383ش.##- فاضل مقداد، جمال‌الدین مقدادبن عبدالله؛ کنزالعرفان فی فقه القرآن؛ چاپ اول، بی‌جا: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1419ق.##- فخرالدین رازی، محمدبن‌عمر؛ مفاتیح الغیب (التفسیرالکبیر)؛ چاپ پنجم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.##- فضل‌الله، سید محمدحسین؛ من وحی القرآن؛ چاپ اول، قم: دارالکتاب الاسلامی، 1364ش. ##- فیض کاشانی، ملا محسن؛ تفسیر الصافی؛ چاپ دوم، تهران: انتشارات صدر، 1415ق.##- قرطبی، محمدبن‌احمد؛ الجامع لاحکام القرآن؛ چاپ اول، تهران: ناصرخسرو، 1364ش.##- قمی، علی‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر قمی؛ چاپ چهارم، قم: دارالکتاب، 1367ش.##- کاشانی، فتح‌الله بن‌شکرالله؛ منهج الصادقین؛ چاپ اول، تهران: انتشارات اسلامیه، 1363ش.##- ماتریدی، محمد بن محمد؛ تأویلات اهل السنه؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.##- مدرسی، محمدتقی؛ من هدی القرآن؛ چاپ اول، تهران: محبان‌الحسین(ع)، 1378ش. ##- مغنیه، محمدجواد؛ الکاشف؛ چاپ پنجم، قم: دارالکتاب الاسلامی، 1392ش.##- مقدس اردبیلی، احمدبن محمد؛ زبده‌البیان فی احکام القرآن؛ چاپ اول، تهران: کتابفروشی مرتضوی، بی‌تا.##- مکارم شیرازی، ناصر و همکاران؛ تفسیر نمونه؛ چاپ اول، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374ش. ##- میبدی، احمدبن‌محمد؛ کشف الاسرار و عده‌الابرار؛ چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر، 1371ش.##- نصیری، علی و نصیری، محمدحسین؛ «نقد و بررسی دیدگاه‌ها در زمینه وجوه برتری مردان بر زنان»؛ پژوهش‌های قرآنی، شماره 67، صفحه 158-189، پاییز 1390##

0 بازخوانی معنای «رکوع» در آیه ولایت از منظر فریقین A Review on the Meaning of “Ruku” in the Verse of Wilayah from Sunni and Shi’ite Perspective http://ptt.qom.ac.ir/article_1187.html 10.22091/ptt.2018.3031.1332 0 A Review on the Meaning of “Ruku” in the Verse of Wilayah from Sunni and Shi’ite Perspective Seyed Mahmood Tayeb Hoseini * Received: 5/3/2018 | Accepted: 11/17/2018 Abstract یکی از آیه‌های مهم در موضوع امامت که میان دو فرقة اهل‌تسنن و شیعه بحث‌ها و اختلاف‌های گسترده‌ای در تفسیر آن درگرفته، آیة 55 سورة مائده مشهور به آیة ولایت است. این آیة شریفه از زوایا و بخش‌های مختلف همچون شأن نزول، معنا و مقصود ولایت، مقصود از «الذین آمنوا»، علت جمع آمدن «الذین آمنوا» و... قابل بحث است. یکی از بخش‌های اساسی این آیة شریفه که نقش مهمی در فهم سایر بخش‌های آن دارد و اختلافات جدی‌‌ای میان فرق اسلامی دربارة آن وجود دارد، بیان معنا و مقصود «رکوع» در آن است. در مقاله حاضر، به روش تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین دربارة معنای «رکوع» نقل و نقد شده است. نقد دیدگاه مفسران شیعه و اهل‌تسنن، بررسی موضوعی واژة رکوع در قرآن براساس سیر تاریخی و ترتیب نزول آیات، و پیرو آن ادعای اینکه «رکوع» در این آیه یک معنای تنزیلی دارد که همان رکوع ظاهری است و یک معنای باطنی دارد و آن خضوع است، در این مطالعه تطبیقی بررسی می‌شود. 1 One of the important verses on the subject of Wilayah is Surah Al-Ma’idah: 55 known as the verse of Wilayah that has caused extensive exegetic arguments between Sunni and Shi’ite denominations. This noble verse is controversial due to different perspectives such as asbab al-Nuzul (occasions of revelation), the meaning of Wilayah, the interpretation of “Allazina Amanu”, the reason of plurality in “Allazina Amanu”, and so on. The interpretation of Ruku is one of the basic aspects of this verse which is influential on the comprehension of the other parts of the verse and about which there are serious controversies between Sunni and Shi’ite denominations. The present article critically and comparatively represents the viewpoints of Sunni and Shi’ite commentators on the meaning of ‘Ruku”. This comparative study explores critical views of the Sunnis and Shi’ites, thematic analysis of “Ruku” in the Qur’an in terms of historical review and sequence of Nuzul, as well as its revelatory interpretation -outward Ruku- and its inward interpretation that is humbleness. Seyed Mahmood Tayeb Hoseini * Received: 5/3/2018 | Accepted: 11/17/2018 Abstract One of the important verses on the subject of Wilayah is Surah Al-Ma’idah: 55 known as the verse of Wilayah that has caused extensive exegetic arguments between Sunni and Shi’ite denominations. This noble verse is controversial due to different perspectives such as asbab al-Nuzul (occasions of revelation), the meaning of Wilayah, the interpretation of “Allazina Amanu”, the reason of plurality in “Allazina Amanu”, and so on. The interpretation of Ruku is one of the basic aspects of this verse which is influential on the comprehension of the other parts of the verse and about which there are serious controversies between Sunni and Shi’ite denominations. The present article critically and comparatively represents the viewpoints of Sunni and Shi’ite commentators on the meaning of ‘Ruku”. This comparative study explores critical views of the Sunnis and Shi’ites, thematic analysis of “Ruku” in the Qur’an in terms of historical review and sequence of Nuzul, as well as its revelatory interpretation -outward Ruku- and its inward interpretation that is humbleness. Keywords Ruku in the Qur’an, Verse of Wilayah, Comparative Exegesis, Sequence of Nuzul (Revelation) بازخوانی معنای «رکوع» در آیة ولایت ازمنظر فریقین سیدمحمود طیب‌حسینی* تاریخ ارسال: 13/02/97 | تاریخ پذیرش: 26/08/97 چکیده یکی از آیه‌های مهم در موضوع امامت که میان دو فرقة اهل‌تسنن و شیعه بحث‌ها و اختلاف‌های گسترده‌ای در تفسیر آن درگرفته، آیة 55 سورة مائده مشهور به آیة ولایت است. این آیة شریفه از زوایا و بخش‌های مختلف همچون شأن نزول، معنا و مقصود ولایت، مقصود از «الذین آمنوا»، علت جمع آمدن «الذین آمنوا» و... قابل بحث است. یکی از بخش‌های اساسی این آیة شریفه که نقش مهمی در فهم سایر بخش‌های آن دارد و اختلافات جدی‌‌ای میان فرق اسلامی دربارة آن وجود دارد، بیان معنا و مقصود «رکوع» در آن است. در مقاله حاضر، به روش تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین دربارة معنای «رکوع» نقل و نقد شده است. نقد دیدگاه مفسران شیعه و اهل‌تسنن، بررسی موضوعی واژة رکوع در قرآن براساس سیر تاریخی و ترتیب نزول آیات، و پیرو آن ادعای اینکه «رکوع» در این آیه یک معنای تنزیلی دارد که همان رکوع ظاهری است و یک معنای باطنی دارد و آن خضوع است، در این مطالعه تطبیقی بررسی می‌شود. کلیدواژگان رکوع در قرآن، آیة ولایت، علی، تفسیر تطبیقی، ترتیب نزول. 213 238 سیدمحمود طیب حسینی Seyed Mahmood Tayeb Hoseini دانشیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه Iran tayebh@rihu.ac.ir Ruku in the Qur’an Verse of Wilayah comparative exegesis Sequence of Nuzul (Revelation) - قرآن کریم.##- آلوسی، محمود؛ روح المعانی؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.##- ابن‌عاشور، محمدبن طاهر؛ التحریر و التنویر؛ بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.##- ابن‌عجیبه، احمد‌بن‌محمد؛ البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید؛ قاهره: حسن عباس زکی، 1419ق.##- ابن‌عطیه، عبدالغالب‌بن‌حق؛ المحرر الوجیز؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1422ق.##- ابن‌فارس، احمد بن زکریا؛ ترتیب مقاییس اللغه؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387ش.##- ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمرو؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.##- ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دارصادر، 1414ق.##- ابوحیان اندلسی؛‌ البحر المحیط فی التفسیر؛ تحقیق صدقی محمد جمیل؛ بیروت: دارالفکر، 1420ق.##- ازهری، محمد‌بن‌احمد؛ تهذیب اللغه؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.##- استرآبادی، سیدشرف‌الدین علی؛ تأویل الآیات الظاهره؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1409ق.##- بحرانی، سید‌هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.##- بروجردی، سیدمحمد ابراهیم؛ تفسیر جامع؛ تهران: انتشارات صدر، 1366ش.##- ثقفی، محمد؛ روان جاوید؛ تهران: انتشارات برهان، 1368ش.##- جصاص، احمد‌بن‌علی؛ احکام القرآن؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1405ق.##- حسینی همدانی، محمد؛ انوار درخشان در تفسیر قرآن؛ تهران: لطفی، 1404ق.##- حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه؛ تفسیر نور الثقلین؛ قم: انتشارات اسماعیلیان، 1415ق.##- راغب اصفهانی، حسین؛ مفردات الفاظ القرآن؛ قم: طلیعة النور، 1427ق.##- زحیلی، وهبه؛ التفسیر المنیر؛ بیروت: دارالفکر، 1418ق.##- زمخشری، محمود‌بن‌عمر؛ اساس البلاغه؛ بیروت: دارصادر، 1979م.##- _______________؛ کشاف؛ چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.##- سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1405ق.##- ____________؛ الاتقان فی علوم القرآن؛ بیروت: دارالکتب العربی، 1421ق.##- شریف ‏لاهیجی، محمد‌بن‌علی؛ تفسیر شریف لاهیجی؛ تهران: دفتر نشر داد، 1373ش.##- صادقی تهرانی، محمد؛ الفرقان فی تفسیر القرآن؛ قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، 1365ش.##- صفار، محمدبن حسن؛ بصائر الدرجات الکبری؛ تهران: منشورات الاعلمی، 1362ش.##- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع البیان؛ تهران: ناصر خسرو، 1372ش.##- طبری، ابوجعفر محمدبن جریر؛ جامع البیان؛ بیروت: دارالمعرفه، 1412ق.##- طوسی، محمدبن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.##- طیب، سیدعبدالحسین؛ اطیب البیان؛ تهران: انتشارات اسلام، 1378ش.##- طیب‌حسینی، سیدمحمود؛ درآمدی بر دانش مفردات؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395.##- عیاشی، محمدبن مسعود؛ کتاب التفسیر؛ تهران: چاپخانه علمیه، 1380ق.##- فخر الدین رازی، محمد‌بن‌عمر؛ مفاتیح الغیب؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420ق.##- فراء، یحیی بن زیاد؛ معانی القرآن؛ قاهره: الهیئة المصریه العامة للکتاب، 1980م.##- فرامرز قراملکی، احد؛ روش‌شناسی مطالعات دینی؛ مشهد: دانشگاه رضوی، 1379ش.##- فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ ترتیب کتاب العین؛ قم: اسوه، 1414ق.##- فضل الله، سید محمدحسین؛ من وحى القرآن‏؛ بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر، 1419ق.##- قاسمی، محمدجمال‌الدین؛ محاسن التأویل؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.##- قرشی، سیدعلی اکبر؛ احسن الحدیث؛ تهران: بنیاد بعثت، 1377ش.##- قمی، علی‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر قمی؛ قم: دارالکتاب، 1367ش.##- قرطبی، محمدبن احمد؛ الجامع لاحکام القرآن؛ قاهره: دارالکتب المصریة، 1384ق.##- کلینی، محمدبن یعقوب؛ الکافی؛ قم: دارالحدیث، 1429ق‏.##- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.##- مراغی، احمد مصطفی؛ تفسیر المراغی؛ بیروت، دارالفکر، بی‌تا.##- مصطفوى، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: مرکز الکتاب للترجمة والنشر، 1402 ق.##- مغنیه، محمدجواد؛ الکاشف؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1424ق.##- مقدس اردبیلی، احمد‌بن‌محمد؛ زبدة البیان؛ تهران: کتابفروشی مرتضوی، بی‌تا.##- مکارم، ناصر و همکاران؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374ش.##

0 ارزیابی میزان مطابقت روایات تفسیری ابن عباس با روایات اهل بیت (علیهم السلام) An Evaluation of the Correspondence between Exegetic Traditions of ibn Abbas and Ahl al-Bayt http://ptt.qom.ac.ir/article_1234.html 10.22091/ptt.2019.2666.1263 0 میزان مطابقت روایات تفسیری ابن‌عباس با روایات اهل‌بیت نصرت نیل‌ساز * الهام زرین‌کلاه ** تاریخ ارسال: 21/11/96 | تاریخ پذیرش: 03/06/97 چکیده عبدالله بن‌عباس، صحابی برجسته پیامبر و از سرآمدان تفسیر است. باتوجه به تصریح خود او به علم‌آموزی؛ به‌ویژه یادگیری تفسیر از حضرت علی، و همچنین اشارۀ عالمان به این مسئله به‌هنگام تبیین جایگاه وی در تفسیر، این مقاله با به‌کارگیری روش کتابخانه‌ای، تجزیه و تحلیل آماری متن و اسانید، به بررسی میزان مطابقت روایات تفسیری وی با روایات ائمه با تأکید بر جامع البیان طبری و نورالثقلین حویزی می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد در 80درصد روایات، مطابقت ـ یا به نحو تطابق کامل و یا در قالب روابطی همچون عام و خاص، مطلق و مقید، مبین و مجمل ـ وجود دارد. این تطابق در حوزه‌های مختلف، اعم از کلامی، فقهی و ادبی و در موضوع‌هایی همچون عدم رؤیت جسمانی خداوند، حلیت متعه و جواز مجاز و غیره، دیده می‌شود. در تحلیل سندی نیز روشن می‌شود که بیشتر این تطابق‌ها در طریق سعید‌ بن‌جبیر، علی بن‌ابی طلحه، ضحاک بن‌مزاحم، عطاء و مجاهد وجود دارد. گفتنی است، در میان ائمه، بیش‌ترین تطابق روایات ابن‌عباس با روایات امام صادق است. کلیدواژگان ابن‌عباس، اهل‌بیت، جامع البیان، نورالثقلین، روایات تفسیری، مطابقت. * Assistant Professor, Department of the Quranic Sciences and Hadith, Tarbiat Modarres University, | nilsaz@modares.ac.ir ** (Corresponding Author) Assistant Professor, Department of the Quranic Sciences and Hadith, Eqlid Higher Education Center, | ezarinkolah@eghlid.ac.ir * استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس، تهران، | nilsaz@modares.ac.ir ** استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، مرکز آموزش عالی اقلید، نویسنده مسئول | ezarinkolah@eghlid.ac.ir 1 Abd Allah ibn Abbas is a grand companion of Prophet Muhammad (PBUH) and one of the pioneers in exegesis. With regard to his emphasis on seeking knowledge especially learning exegesis from Imam Ali (PBUH) and also the scholars’ mention on this point when explaining his status in exegesis, this article explores the extent of correspondence between his exegetic traditions and the those of Ahl al-Bayt with emphasis on Jame’ al-Bayan Tabari and Noor ath-Thaqlayn Howayzi using library research method and statistical analysis. The results showed that in 80 percent of the traditions, there is either total correspondence or semi correspondence between their traditions through relations such as general-specific, absolute-bounded, and clear-ambiguous. This correspondence exists in different fields including Kalami, Fiqhi, and literary, as well as in subjects such as non-visibility of God, legitimacy of Nikah Mut’ah (temporary marriage), permissible authorization and so on. Document analysis also revealed that most of this correspondence exists in the method of Sa’iid ibn Jobayr, Ali ibn Abi Talheh, Zahhak ibn Mozahem, Ata’, and Mujahid. It is noteworthy that the traditions of ibn Abbas have the most 239 270 نصرت نیل ساز Nosrat Nilsaz استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس Iran nilsaz@modares.ac.ir الهام زرین کلاه Elham Zarrinkolah استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، مرکز آموزش عالی اقلید، Iran ezarinkolah@yahoo.com Ibn Abbas Ahl al-Bayt Jame’ al-Bayan Noor ath-Thaqlayn Exegesis Traditions Correspondence - قرآن کریم.##- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن‌محمد؛ الجرح و التعدیل؛ چاپ اول، بیروت: دارالامم،1372.##- ابن‌تیمیه حرانی؛ منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعه و القدریة (منهاج الاعتدال فی نقض کلام اهل الرفض و الاعتزاض)؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 142ق.##- ابن‌‌حبان، محمد؛ الثقات؛ چاپ اول، هند: مؤسسه الکتب الثقافیه،1393.##- _____________؛ کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین؛ تحقیق محمود ابراهیم زاید؛ مکه: دارالباز، بی‌تا.##- ابن‌‌حجر عسقلانی، احمد بن‌علی؛ تهذیب التهذیب؛ چاپ اول، بیروت: دارالفکر،1404ق.##- ابن‌‌شهرآشوب، محمد بن‌علی؛ مناقب آل ابی طالب؛نجف: المکتبة الحیدریه، 1376ق.##- ابن‌عساکر، علی‌بن‌حسن؛ تاریخ مدینة دمشق؛ تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر 1415ق.##- ابن‌عطیه اندلسی؛ المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1422ق.##- ابن‌قتیبه، عبدالله بن‌مسلم؛ المعارف؛قاهره: دارالمعارف، بی‌نا، 1422ق.##- ابونعیم، احمد بن‌عبدالله؛ حلیه الأولیاء و طبقه الأصفیاء، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.##- امین، محسن؛ اعیان الشیعه؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، بی‌تا.##- بحرانی، هاشم؛ البرهان فی التفسیر القرآن، چاپ اول، تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.##- بیهقی، احمد بن‌حسین؛ سنن الکبری؛ بی‌جا: دارالفکر، بی‌تا.##- ثعلبی نیشابوری، احمد بن‌ابراهیم؛ الکشف و البیان عن تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422ق.##- حرعاملی، محمد بن‌حسن؛ وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1414ق.##- حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبدالله؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازله فی اهل‌البیت؛ چاپ اول، قم: مجمع احیاء الثقافة الاسلامیه، 1369.##- حلی، حسن‌بن‌یوسف؛ منهاج الکرامه؛ تحقیق عبدالرحیم مبارک؛چاپ اول، مشهد: انتشارات تاسوعاء، 1379.##- ___________________؛ خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال؛ چاپ اول، مؤسسه نشر الفقاهت، 1417ق.##- حویزی، عبد علی‌بن‌جمعه؛ تفسیر نورالثقلین؛ چاپ چهارم، قم: انتشارات اسماعیلیان، 1415ق.##- خویی، ابوالقاسم؛ معجم الرجال الحدیث؛ چاپ نهم، بی‌جا: بی‌نا، 1413ق.##- ذهبی، محمد‌بن‌احمد‌بن‌عثمان؛ میزان الاعتدال فی نقد الرجال؛ تحقیق علی محمد البجاوی، چاپ اول، بیروت: دارالمعرفه، 1382.##- رستم‌نژاد، مهدی؛ «رویکرد روش‌شناختی در روایات تفسیری اهل بیت علیهم السلام»؛ مجله حسنا، شماره 7، 1389.##- زرکشی، محمد بن‌بهادر؛ البرهان فی علوم القرآن؛ بیروت: المکتبة العصریه، 1428ق.##- زرین‌کلاه، الهام؛ «تحلیل روایات تفسیری متعارض ابن‌عباس با استناد به روایات اهل‌بیت با تأکید بر جامع البیان و نورالثقلین»؛ رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، 1396ش.##- زمخشری، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.##- سید‌بن‌طاووس، احمد‌بن‌موسی؛ سعد السعود؛ قم: منشورات الرضی، 1363.##- سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن؛ الاتقان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دارالکتب الاسلامیه، 1421ق.##- _______________________؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1404ق.##- صدوق؛ علل الشرایع؛ تحقیق محمدصادق بحرالعلوم؛ نجف: منشورات المکتبة الحیدریه، 1385.##- ______؛ معانی الاخبار؛ تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات اسلامی، 1379.##- طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ چهاردهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.##- طبرسی، احمد بن‌علی؛ الاحتجاج؛ نجف: دارالنعمان، 1386.##- طبرسی، فضل بن‌حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ سوم، تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1372.##- طبری، محمد بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دارالمعرفة، 1412ق.##- طوسی، محمد بن‌حسن؛ اختیار معرفة الرجال المعرف برجال الکشی؛ قم: بعثت، 1404ق.##- ___________________؛ رجال الطوسی؛تحقیق جواد قیومی الاصفهانی؛ قم: مؤسسه النشر الاسلامی،1415ق.##- ___________________؛ الامالی؛ قم: دارالثقافه الدراسات الاسلامیه، 1414ق.##- عسکری، مرتضی؛ برگستره کتاب و سنت؛ قم: دانشکده اصول الدین، 1387.##- عقیلی، محمد بن‌عمرو؛ ضعفاء الکبیر؛ چاپ دوم، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1418ق.##- علم‌الهدی، علی بن‌حسین؛ الانتصار؛ تهران: بی‌نا، 1315.##- عیاشی، محمد بن‌مسعود؛ کتاب التفسیر؛ تحقیق هاشم رسولی محلاتی؛ تهران: چاپخانه علمیه، 1380.##- فخررازی، محمد بن‌عمر؛ مفاتیح الغیب؛ چاپ سوم، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420ق.##- فیض کاشانی، ملاحسن؛ تفسیر الصافی، چاپ دوم، تهران: انتشارات الصدر، 1415ق.##- قرطبی، محمد بن‌احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، چاپ اول، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364.##- قمی، علی بن‌ابراهیم؛ تفسیر قمی؛ چاپ چهارم، قم: دارالکتاب، 1367.##- قمی، شیخ عباس؛ منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل‏، چاپ اول، قم: دلیل ما، 1379ش.##- کلینی، محمد بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تحقیق علی‌اکبر غفاری، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.##- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار الجامعة لددر أخبار الائمة الأطهار؛ بیروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق.##- معرفت، محمدهادی؛ التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب؛ چاپ اول، مشهد: جامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه، 1377.##- مفید، محمد بن‌محمد؛ المسائل الصاغانی؛ چاپ اول، قم: المؤتمر العالمی بألفیة الشیخ المفید، 1413ق.##- ناصح، علی احمد، بهرامی، فریده، «گونهشناسی روایات تفسری اهل بیت علیهم السلام در سوره لقمان»، مجله حسنا، شماره 29و30، 1395.##- نسائی، احمد‌بن‌علی؛ کتاب الضعفاء و المتروکین؛ تحقیق محمود ابراهیم زاید، چاپ اول، بیروت: دارالمعرفة، 1406ق.##- Berg,Herbet, The Development of Exegesis in Early Islam: The uthenticity of Muslim Literatur from the formative period, surry, UK: Curzon Press,2000.##

0 بررسی تطبیقی رویکردهای هرمنوتیک فلسفی در تفسیر قرآن Comparative Analysis of Philosophical Hermeneutic Approaches in the Qur’anic Exegesis http://ptt.qom.ac.ir/article_1242.html 10.22091/ptt.2019.3981.1493 0 بررسی تطبیقی رویکردهای هرمنوتیک فلسفی در تفسیر قرآن محسن ایزدی* تاریخ ارسال: 25/03/97 | تاریخ پذیرش: 20/08/97 چکیده هرمنوتیک فلسفی به بررسی و تحلیل تفسیر متون می‌پردازد. خاستگاه این دانش که فلسفه غرب است، با نام فیلسوفانی مانند هیدگر و گادامر پیوند خورده است. در بین اندیشمندان مسلمان، بررسی فرایند تفسیر قرآن و تحلیل کم‌وکیف تأثیر پیش‌فهم‌ها و گرایش‌های مفسر در تفسیر او، سابقه‌ای دیرینه دارد. در عرصه دین‌پژوهی اسلامی معاصر نیز برخی نواندیشان با اقتباس از آموزه‌های هرمنوتیک فلسفی رایج در غرب و با رویکردی حداکثری، تأثیرپذیری معرفت دینی از معارف بشری را تئوریزه کرده‌اند. تأثیر برخی از پیش‌فرض‌ها به‌عنوان «مبانی تفسیر قرآن» مورد وفاق همگان است؛ اما آنچه در بین صاحب‌نظران این عرصه محل اختلاف می‌باشد، عبارت است از: تأثیر پیش‌فهم‌های فلسفی، کلامی، عرفانی، روان‌شناختی، سیاسی و ....، نیز تأثیر انتظارات و علائق مفسر در تفسیر قرآن. در این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، رویکردهای هرمنوتیک فلسفی در تفسیر قرآن را مورد تحلیل و بررسی تطبیقی قرار داده و با تقسیم این رویکردها به افراطی، تفریطی و اعتدالی به بررسی و نقد دو رویکرد اول پرداخته‌ایم. سپس، با تبیین و تثبیت رویکرد اعتدالی، عقلانیت و طهارت نفس را به عنوان شرایط لازم جهت استفاده از پیش‌فهم‌ها و گرایش‌ها معرفی کرده‌ایم. کلیدواژگان تفسیر قرآن، هرمنوتیک فلسفی، پیش‌فهم، عقل، طهارت نفس. * Associate Professor, Department of Islamic Teachings, University of Qom, | Mohseneizadi@yahoo.com * دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه قم | Mohseneizadi@yahoo.com 1 Philosophical hermeneutics analytically explores the interpretation of texts. The birthplace of this knowledge which is western philosophy is intermingled with the name of philosophers such as Heidegger and Gadamer. Among Muslim thinkers, the investigation of the process of Qur'anic exegesis and the effect analysis of commentator’s preconceptions and tendencies on his interpretation has a long history. Also in contemporary Islamic theological research, some innovative thinkers adapting common Western philosophical hermeneutics and a maximal approach have started to theorize the susceptibility of theological studies from human knowledge. The impact of some presumptions known as “the principles of Qur'anic exegesis” is commonly agreed; however, the effect of philosophical, Kalami, mystical, psychological, and political preconceptions as well as the influence of commentator’s assumptions and interests on Qur'anic exegesis are yet controversial fields which need further research. This article aims to comparatively analyze and explore the philosophical hermeneutic approaches in the Qur'anic exegesis using descriptive analysis, and by classifying the existing approaches to extremist, conservative, and moderate, it attempts to critically analyze the first two approaches. Finally, by approving and confirming the moderate approach, the article introduces wisdom and purification of Nafs (soul) as essential conditions for applying preconceptions and tendencies. 271 296 محسن ایزدی Mohsen Izadi دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه قم Iran mohseneizadi@yahoo.com Qur’anic Tafsir (Exegesis) Philosophical Hermeneutics Preconception wisdom Purification of Nafs (Soul) - 1. قرآن کریم.##- 2. نهج‌البلاغه؛ ترجمه محمد دشتی؛ چاپ شانزدهم، قم: انتشارات میراث ماندگار.##- 3. احمدی، بابک؛ ساختار و هرمنوتیک؛ چاپ اول، تهران: گام نو،1380.##- 4. بهشتی، احمد؛ تأملات کلامی و مسائل روز؛ چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات، 1378.##- 5. بابایی، پرویز؛ فرهنگ اصطلاحات فلسفه؛ چاپ دوم، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه، 1386.##- 6. جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم تفسیر قرآن کریم؛ چاپ اول، قم: مرکز نشر اسراء،1378.##- 7. ــــــــــــــــــــــــــ؛ شریعت در آینه معرفت؛ چاپ اول، قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1372.##- 8. ــــــــــــــــــــــــــ؛ قرآن در قرآن؛ چاپ ششم، قم: مرکز نشر اسراء، 1386.##- 9. ـــــــــــــــــــــ؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ چاپ چهارم، قم: مرکز نشر اسراء، 1389.##- 10. حسینی تهرانی، محمدحسین؛ مهر تابان؛ چاپ هفتم، مشهد: نشر علامه طباطبایی، 1426ق.##- 11. سروش، عبدالکریم؛ قبض و بسط تئوریک شریعت؛ چاپ ششم، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1377.##- 12. شاکر، محمد کاظم؛ مبانی و روش‌های تفسیری؛ چاپ دوم، قم: نشر المصطفی، 1389.##- 13. طباطبایی، محمدحسین؛ شیعه در اسلام؛ چاپ دوازدهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1376.##- 14. ـــــــــــــــــــــــ ؛ علی و فلسفه الهی؛ چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات، 1390.##- 15. ـــــــــــــــــــــــ ؛ قرآن در اسلام؛ چاپ جهارم، قم: بوستان کتاب اسلامی، 1389.##- 16. ـــــــــــــــــــــــ ؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: جماعة المدرسین، بی‌تا.##- 17. لاریجانی، صادق؛ معرفت دینی؛ چاپ اول، تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب، 1370.##- 18. مؤدب، سیدرضا؛ مبانی تفسیر قرآن؛ چاپ چهارم، قم: نشر المصطفی، 1396.##- 19. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403ق.##- 20. مجتهد شبستری، محمد؛ هرمنوتیک؛ کتاب و سنت، چاپ چهارم، تهران: طرح نو، 1379.##- 21. مصباح، محمدتقی؛ زبان دین؛ مجله معرفت، شماره نوزدهم، قم: مؤسسه امام خمینی، 1375.##- 22. نصرحامد ابوزید؛ معنای متن؛ ترجمه مرتضی کریمی‌نیا، چاپ سوم، تهران: طرح نو، 1382.##- 23. نصری، عبدالله؛ راز متن؛ چاپ دوم، تهران: سروش، 1390.##- 24. واعظی، احمد؛ تحول فهم دین؛ چاپ اول، بی‌جا: مؤسسه فرهنگی اندیشه معاصر، 1376.##- 25. ـــــــــــــ ؛ درآمدی بر هرمنوتیک؛ چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1380.##- 26. هادی، قربانعلی؛ نقد مبانی هرمنوتیکی نظریه قرائت‌های مختلف از دین؛ چاپ اول، قم: المصطفی، 1388.##

0 مروری بر شاخص‌های مهم علم‌سنجی (هم‌استنادی و هم‌‌‌واژگانی) و لزوم استفاده از این شاخص‌ها در تحلیل تولیدهای علمی A Review of Important Indicators in Scientomerics (Co-Citation & Co-Word) and the Necessity of Using Them in Scientific Products Analysis http://ptt.qom.ac.ir/article_1188.html 10.22091/ptt.2018.3074.1446 0 هدف اصلی این تحقیق معرفی شاخص‌های مهم علم‌سنجی؛ مثل هم‌استنادی و هم‌واژگانی و کاربرد این شاخص‌ها در تحلیل و مصورسازی رکوردهای علمی نمایه شده در پایگاه‌های استنادی است. این تحقیق با رویکرد علم سنجی انجام شده و تولیدهای علمی مرتبط با تفسیر در پایگاه وب آو ساینس به عنوان جامعه آماری قسمت دوم این تحقیق در نظر گرفته شده است. متخصصان علم اطلاعات با استفاده از فنون علم‌سنجی، تولیدهای علمی و نیز رکوردهای علمی نمایه‌شده در پایگاه های استنادی مختلف را مورد بررسی قرار داده و ضمن معرفی نویسندگان، کشورها، مؤسسه‌ها و سازمان‌های پرکار یک حوزة موضوعی و همچنین موضوعات اصلی و مجلات هسته، جهت مصورسازی تولیدهای علمی آن حوزه به ترسیم نقشه‌های علمی آن با استفاده از فنون مختلف علم‌سنجی از جمله هم‌استنادی و هم واژگانی می‌پردازند. تحلیل هم‌واژگانی با نشان دادن بسامد واژه‌ها، مهم‌ترین موضوع‌های پژوهشی یک حوزه را نشان می‌دهد. تحلیل هم‌استنادی نیز یکی از فنون پرکاربرد در تحلیل تولیدهای علمی است که برای ترسیم نقشه ساختار فکری یک حوزه پژوهشی به‌کار می‌رود. 1 The main objective of this study is to introduce important indicators of scientometrics such as co-citation and co-word and their application in the analysis and visualization of scientific records indexed in citation databases. This research is conducted relying on scientometric approach; and the scientific products related to exegesis in Web of Science database are used as the statistical population in the second part of this research. Using scientometric techniques, experts in information science analyze scientific products and records indexed in different citation databases to find out top authors, countries, institutes, and organizations in every thematic field as well as main topics and core journals in order to visualize the scientific products in every given field for the purpose of scientific mapping using various scientometric techniques such as co-citation and co-word. Showing the frequency of words, co-word analysis displays the most significant research topics in every given field. Moreover, co-citation analysis which has high application in scientific product analysis is used to map the intellectual structure in a research domain. 297 321 جعفر عباداله عموقین Jafar Ebadollah Amoughin دانشجوی دکتری پیام نور، تهران ، ایران Iran ebadollah2005@gmail.com هادی شریف مقدم Hadi Sharif moghadam دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Iran sh_mogadam@pnu.ac.ir ثریا ضیائی Soraya Ziaei دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Iran soraya.ziaei@gmail.com scientometric Co-Word co-citation ISI منابع##توکلی فراش، لیلا. (1395). ترسیم و تحلیل نقشهی علمنگاشتی بروندادهای حوزهی کارآفرینی در بازهی زمانی 1996 تا 2015 از طریق همرخدادی واژگان در پایگاه استنادی وب آو ساینس و تعیین جایگاه ایران در این حوزه. پایاننامه کارشناسی ارشد. گروه علم اطلاعات و دانششناسی. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی. دانشگاه شهید چمران اهواز.##خادمی، روح الله و حیدری، غلام رضا (1395) ترسیم ساختار موضوعی مدیریت اطلاعات با استفاده از روش همایندی واژگان طی سالهای 1986 تا 2012 فصلنامه علوم و فنون مدیریت اطلاعات،1(3)،59-93.##دایرهالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1385##سهیلی، فرامرز؛ عصاره، فریده.« مفاهیم مرکزیت و تراکم در شبکههای علمی و اجتماعی». فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 95،(1391): 93-108.##صدیقی، مهری (1393). بررسی کاربرد روش تحلیل همرخدادی واژگان در ترسیم ساختار حوزههای علمی (مطالعه موردی: حوزه اطلاعسنجی). فصلنامه پردازش و مدیریت اطلاعات.##عابدی جعفری، حسن؛ ابویی اردکان، محمد؛ آقازاده؛ فتاح (1390). ترسیم نقشه علم مدیریت شهری بر مبنای طبقه بندی های موضوعی استنادی علوم (آی اس آی). مدیریت دولتی، 3(7)، 131-148.##کاتبی، فاطمه. (1393). تحلیل همرخدادی واژگان حوزهی مدیریت دانش در پایگاه وب آو ساینس طی سالهای 1993 لغایت 2012 به منظور دیداریسازی واژگان تشکیلدهندی زیرساخت این حوزه. پایاننامه کارشناسی ارشد. گروه علم اطلاعات و دانششناسی. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی. دانشگاه شهید چمران اهواز.##محمدی، احسان (1388). حوزههای تشکیل دهنده فناوری و علم نانو در ایران.پنجمین همایش دانشجویی فناوری نانو، 9 الی 11 خرداد، دانشگاه علوم پزشکی تهران.##ناصری جزه، محمود؛ طباطباییان، سید حبیب ا...؛ فاتح راد، مهدی (1391). ترسیم نقشه دانش مدیریت فناوری در ایران با هدف کمک به سیاست‌گذاری دانش در این حوزه. سیاست علم و فناوری،5(1)،45-72.##نوروزی چاکلی، عبدالرضا. آشنایی با علم سنجی (مبانی، مفاهیم، روابط و ریشهها). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، (1390).##نوروزی چاکلی، عبدالرضا. « کاربرد روشها و شاخصهای کتاب سنجی در مطالعات علم سنجی». فصلنامه پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی،22(1389):49-72.##11.Callon ,M; .Low,J.& Rip ,A.(1986).Mapping the Daynamics of Science and Technology . London : Macmillan.##12.Callon ,M curtail ,J.P.Laville ,F.(1991).Co-word analysis as a tool for describing the network of interactions between basicand technological research :The case of polymer chemistry .Scientometrics22(1),155-205.##13.Ding, Y., Chowdhury, G. G., & Foo, S. (2001). Bibliometric cartography of information retrieval research by using co-word analysis. Information processing & management, 37(6), 817-842.##14.Locke,J.&Perera,H.(2001). The intellectual structure of international accounting in the early 1990s . International Journal of Accounting ,36(2) ,223-249.##15.Rip, A., &Courtial, J. P. (1984). Co-word maps of biotechnology: An example of cognitive scientometrics. Scientometrics, 6(6), 381-400.##16. Zhao, L., & Zhang, Q. (2011). Mapping knowledge domains of Chinese digital library research output, 1994–2010. Scientometrics, 89(1), 51-87.##17.Small, H.; Griffith, B.C. (1974). The structure of scientific literatures: Identifying and graphing specialties. Science Studies, 4(1), 14-40.##18.Small,H.(1973).Co-citation in the sciences of the USA ,101 (Suppll), 5183-5185.##19.Small,H.G. (1980). Co-citation context analysis and the structure of paradigms##20.Turner ,W.A.&Rojouan,F. (1991)Evaluating input /output relationships in a regional research network using co-word analysis ,Scientomerics ,22(1),139-154.##21.journal of Documentation ,36(3),183-196.##22.Vinkler, P. (2010). The evaluation of research by scientometric indicators. Oxford: Chandos Publishing.##23.Whitaker ,J.(1989). “ Creativity and conformity in science : Tites, keywords and co-word analaysis of information Science,49(4),327-356.##

0 تطبیق واژة «اساطیر» در قرآن ازمنظر مفسران فریقین و علمای اسطوره A Comparative Look to the Term Asatir (Myths) in the Qur’an from the Perspective of Sunni and Shi’ite Commentators and Mythology Scholars http://ptt.qom.ac.ir/article_1177.html 10.22091/ptt.2018.1795.1135 0 قرآن، این نور پرفروغ هدایت بشری که در قالب کلام بر حضرت محمد نازل شده است، از اسلوب‌های مختلف محاوره رایج در بین عقلا؛ از‌جمله از زبان تمثیل و نماد برای تفهیم حقایق برتر به انسان‌ها استفاده کرده است. در قرآن و از نگاه مفسران فریقین، تقابل دیرینه جبهه‌ حق و باطل، در اسلوب‌های گوناگون برای بشر بیان شده است. دراین‌میان، جبهه باطل مشرکان مکه، از واژة «اساطیر» حمل بر وقایع «مهمل» می‌کردند. در این مقاله، واژه‌های «اسطوره و اساطیر»، در یک تحقیق تطبیقی میان نظرات مفسران فریقین و دریافت‌های علوم جدید، مورد بررسی قرار گرفته است؛ بدین معنا که واژة مذکور در قرآن به‌عنوان اشتراک لفظی، کاملاً منطبق بر حیطه‌های علمی اسطوره است. حاصل آنکه منظور مشرکان از این واژه، داستان‌های دروغین و وهم‌آلود بوده و دانش‌های جدید، واژة «اسطوره» به‌عنوان حقایق و باورهای متافیزیکی انسان در اعصار پیش انگاشته شده است و کاربرد خاص خودش را دارد. 1 The Qur’an as a brilliant illumination for human guidance was revealed to Prophet Muhammad (PBUH) through words and it has made use of different communicative styles common among scholars including allegory and symbol to teach high truth to humans. From the perspective of Sunni and Shi’ite commentators, the historical contrast between good and evil has been displayed for humankind through various styles in the Qur’an. Amid this contrast, evil atheists of Mecca perceived the term “Asatir” as “absurd” events. The present article analyzes the terms Ostureh and Asatir (literally myth and myths) through a comparison between the views of Sunni and Shi’ite commentators and discoveries of new sciences. According to the results, the above term in the Qur’an as a shared word matches the scientific fields of myth. The results revealed that the atheists’ intention by this term has been false and hallucinatory stories, and in new sciences, the term myth is perceived as metaphysical facts and beliefs of mankind in the past which has its own special usage. 323 336 حمید رهبر Hamid Rahbar عضو هیئت علمی دانشگاه قم Iran hamid.rahbar46@gmail.com Ostureh (Myth) The Qur’an Commentators New Sciences - توکلی فراش، لیلا؛ «ترسیم و تحلیل نقشة علم‌نگاشتی برون‌دادهای حوزة کارآفرینی در بازه زمانی 1996 تا 2015 از طریق هم‌رخدادی واژگان در پایگاه استنادی وب آو ساینس و تعیین جایگاه ایران در این حوزه»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، 1395.##- خادمی، روح الله؛ حیدری، غلام رضا؛ «ترسیم ساختار موضوعی مدیریت اطلاعات با استفاده از روش همایندی واژگان طی سال‌های 1986 تا 2012»؛ فصلنامه علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 1 (3)، 59ـ93، 1395.##- دایره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی؛ تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1385.##- سهیلی، فرامرز؛ عصاره، فریده؛ «مفاهیم مرکزیت و تراکم در شبکه‌های علمی و اجتماعی»؛ فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 95، 93ـ108، 1391.##- صدیقی، مهری؛ «بررسی کاربرد روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان در ترسیم ساختار حوزه‌های علمی (مطالعه موردی: حوزه اطلاع‌سنجی»؛ فصلنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 1393.##- عابدی جعفری، حسن؛ ابویی اردکان، محمد؛ آقازاده و فتاح؛ «ترسیم نقشه علم مدیریت شهری بر مبنای طبقه بندی‌های موضوعی استنادی علوم (آی اس آی)»؛ مدیریت دولتی، 3 (7)، 131ـ148، 1390.##- عربی، سمیرا؛ «ترسیم نقشه دانش مطالعات کتابخانه دیجیتالی بر اساس کنفرانس های بین المللی (2000-2013)»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، 1394.##- کاتبی، فاطمه؛ «تحلیل هم‌رخدادی واژگان حوزة مدیریت دانش در پایگاه وب آو ساینس طی سال‌های 1993 لغایت 2012 به‌منظور دیداری‌سازی واژگان تشکیل‌دهند‌ی زیرساخت این حوزه»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، 1393.##- محمدی، احسان؛ «حوزه‌های تشکیل‌دهنده فناوری و علم نانو در ایران»؛ پنجمین همایش دانشجویی فناوری نانو، 9 الی 11 خرداد، دانشگاه علوم پزشکی تهران، 1388.##- ناصری جزء، محمود؛ طباطباییان، سیدحبیب ا...؛ فاتح راد، مهدی؛ «ترسیم نقشه دانش مدیریت فناوری در ایران با هدف کمک به سیاست‌گذاری دانش در این حوزه»؛ سیاستعلم و فناوری، 5 (1)، 45ـ72، 1391.##- نوروزی چاکلی، عبدالرضا؛ آشنایی با علم‌سنجی (مبانی، مفاهیم، روابط و ریشه‌ها)؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1390.##- _________________؛ «کاربرد روش‌ها و شاخص‌های کتاب سنجی در مطالعات علم سنجی»؛ فصلنامه پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارة 22 49ـ72، 1389.##- Callon ,M;.Low,J.& Rip ,A. (1986).Mapping the Daynamics of Science and Technology. London: Macmillan.##- Callon ,M curtail ,J.P.Laville ,F. (1991).Co ـ word analysis as a tool for describing the network of interactions between basicand technological research:The case of polymer chemistry.Scientometrics22 (1),155-205.##- Ding, Y., Chowdhury, G. G., & Foo, S. (2001). Bibliometric cartography of information retrieval research by using co ـ word analysis. Information processing & management, 37 (6), 817-842.##- Rip, A., &Courtial, J. P. (1984). Co-word maps of biotechnology: An example of cognitive scientometrics. Scientometrics, 6 (6), 381-400.##- Zhao, L., & Zhang, Q. (2011). Mapping knowledge domains of Chinese digital library research output, 1994–2010. Scientometrics, 89 (1), 51-87.##- Small, H.; Griffith, B.C. (1974). The structure of scientific literatures: Identifying and graphing specialties. Science Studies, 4 (1), 14-40.##- Small,H. (1973).Co ـ citation in the sciences of the USA, 101 (Suppll), 5183-5185.##- Small,H.G. (1980). Co ـ citation context analysis and the structure of paradigms##- Turner ,W.A.&Rojouan,F. (1991)Evaluating input /output relationships in a regional research network using co ـ word analysis ,Scientomerics, 22 (1), 139-154.##- journal of Documentation, 36 (3), 183-196.##- Vinkler, P. (2010). The evaluation of research by scientometric indicators. Oxford: Chandos Publishing.##- Whitaker, J. (1989). “Creativity and conformity in science: Tites, keywords and co-word analaysis of information Science, 49 (4), 327-356.##