دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 A comparative study of the views of the commentators of the two sects regarding the position of criticism of sovereignty and the right to express opinion in the verses of the Quran. مطالعة تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین درمورد جایگاه نقد حاکمیت و حق اظهارنظر در آیات قرآن 4036 10.22091/ptt.2025.13743.2505 FA فاضله کرمعلی دانشجوی دکتری علوم قرآنی و حدیث، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران 0009-0009-9738-4832 روح الله محمدی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی، شاهرود، ایران. 0000-0002-6437-287X علیرضا صابریان استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران‌ 0000-0002-0867-9690 Journal Article 2025 08 31 Freedom of expression and the right to voice opinions, particularly in criticizing political authority, are among the central issues in Islamic political thought. The Qur’an, through verses such as “Their affairs are [decided] by mutual consultation among them” (Shura 38) and “Let there be a group among you who enjoin what is right” (Āl ʿImrān 104), emphasizes social participation and accountability in governance. However, Shi‘a and Sunni exegetes have interpreted the limits of this freedom differently. Using a descriptive–analytical and comparative approach, this study examines classical and contemporary Qur’anic commentaries to explore these perspectives. The findings show that Shi‘a exegetes, drawing on the doctrines of Imamate and al-amr bi’l-ma‘rūf wa’n-nahy ʿan al-munkar (enjoining right and forbidding wrong), regard criticism of rulers as both a right and a religious duty. Sunni exegetes, based on bayʿah and communal welfare, accept the legitimacy of criticism but within the bounds of public interest and social harmony. A comparative analysis indicates that the Shi‘a tradition prioritizes justice and opposition to tyranny, while the Sunni view stresses unity and the prevention of discord. Integrating both perspectives offers a balanced model of responsible critique that upholds justice while safeguarding social stability. آزادی بیان و حق اظهار نظر، به‌ویژه در حوزه نقد حاکمیت، از مسائل بنیادی اندیشه سیاسی اسلام و از شاخصه‌های جامعه دینی است. قرآن کریم در آیاتی مانند «وَ أَمْرُهُمْ شُورى‏ بَیْنَهُم» (شوری/۳۸) و «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ» (آل‌عمران/۱۰۴)، بر مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و ضرورت اصلاح قدرت سیاسی تأکید می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مفسران شیعه و اهل سنت چگونه حدود و ضوابط آزادی بیان در نقد حاکمیت را تبیین کرده‌اند و مبانی تفاوت دیدگاه آنان چیست. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، بر پایه تفاسیر شاخص شیعه مانند التبیان، مجمع‌البیان و المیزان، و تفاسیر برجسته اهل سنت از جمله جامع‌البیان، مفاتیح‌الغیب و الجامع لأحکام‌القرآن انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مفسران شیعه، بر پایه امامت و فریضه امر به معروف، نقد حاکمان را تکلیفی مستمر و اصلاح‌گرانه در چارچوب عدالت و مصلحت دانسته‌اند، در حالی‌که اهل سنت با تأکید بیشتر بر مصالح عمومی و پیشگیری از فتنه، نقد را در چارچوب حفظ وحدت امت سامان می‌دهند. نتیجه پژوهش، ارائه الگویی قرآنی از «آزادی نقد مسئولانه» است که میان عدالت، شریعت و ثبات اجتماعی توازن برقرار می‌سازد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4036_867c1e0bd7f7a01581abb0b0c3aeb2d9.pdf