دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 Verse 34 of the al-Nisa Chapter: A Comparative Interpretation of Fazlur Rahman and Khamenei آیۀ 34 سورۀ نساء: تفسیر تطبیقی فضل الرحمن و خامنه‌ای 1 22 3374 10.22091/ptt.2025.11916.2403 FA اسماعیل دانش دانشگاه رابعه بلخی، کابل، افغانستان 0000-0003-4370-1176 رخسانه دانش پژوهشگر مستقل، پاکستان 0009-0002-2829-1877 Journal Article 2024 12 15 The verse “Men are the protectors and maintainers of women” (al-Nisa: 34) is one of the most important socio-legal verses in explaining the role and responsibility of women and men in the family. With the emergence of new challenges, the need to reconsider its interpretation has increased. Fazlur Rahman, using the socio-historical method and the theory of double movement, interprets qiwamah/guardinahsip within the framework of the time of revelation. Khamenei, with a jurisprudential and Islamic rationality approach, seeks to present an understanding of qiwamah that aligns with contemporary social conditions. The purpose of this article is to examine the methodological foundations of these two thinkers in understanding and interpreting verse 34 of the al-Nisa Chapter. The findings of this study indicate that both scholars, despite differences in their foundations and methods, agree that men and women have no essential superiority over one another. Their disagreement lies in the fact that Fazlur Rahman emphasizes the economic role of men and believes that with the participation of women in providing for living expenses, men’s superiority diminishes. Khamenei considers qiwamah to stem from natural differences and the complementary nature of men and women, maintaining that men, without essential superiority, bear the responsibility of providing for the family’s livelihood. آیۀ «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ» (نساء: 3۴) از مهم‌ترین آیات اجتماعی‌‌ــ‌حقوقی در تبیین نقش و مسئولیت زنان و مردان در خانواده است که با ظهور چالش‌های جدید، نیاز به بازنگری در تفسیر آن افزایش‌یافته است. فضل الرحمان، با روش تاریخی‌ــ‌اجتماعی و نظریۀ دوحرکتی، قوامیت را در چارچوب زمانۀ نزول تفسیر می‌کند. خامنه‌ای، با رویکرد اجتهادی و عقلانیت اسلامی، سعی دارد از قوامیت فهم متناسب با شرایط اجتماعی امروز ارائه دهد. هدف این مقاله بررسی مبانی روش‌شناختی این دو اندیشمند در فهم و تفسیر آیۀ 3۴ سوره نساء است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که هر دو دانشور، با وجود تفاوت در مبانی و روش‌ها، اتفاق‌نظر دارند که زن و مرد نسبت‌به یکدیگر برتری ذاتی ندارند. اختلاف‌نظرشان این است که فضل الرحمان بر نقش اقتصادی مردان تأکید دارد و بر این باور است که با شرکت زن در تأمین هزینۀ زندگی، برتری مرد کاهش می‌یابد. خامنه‌ای قوامیت را ناشی از تفاوت‌های طبیعی و مکمل بودن زن و مرد می‌داند و اعتقاد دارد که مردان، بدون برتری ذاتی، مسئولیت تأمین معیشت خانواده را بر عهده‌ دارند.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3374_90ea864b3a1cb1168fac6a540b6a3dab.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 The Instances of Khums Allocation in Verse 41 of the al-Anfal Chapter: A Comparative Interpretation of Tabatabaii and Sadeqi Tehrani موارد مصرف خمس در آیۀ 41 سورۀ انفال: تفسیر تطبیقی طباطبایی و صادقی تهرانی 23 52 3479 10.22091/ptt.2025.12209.2428 FA محمدرضا شاه سنائی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی، قم ، ایران 0009-0001-8065-7875 عباس شریفی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی، قم ، ایران 0000-0002-4754-9856 محسن کریمیان سیچانی پژوهشگر مستقل، اصفهان، ایران 0009-0003-4378-1126 Journal Article 2025 01 27 In verse 41 of the al-Anfal Chapter, the instances of khums allocation are mentioned: three shares are designated for God, the Messenger, and the near relatives, while the other three shares are for the needy, orphans, and stranded travelers. An examination of recent Shiite exegeses regarding the intended meaning of the needy, orphans, and stranded travelers reveals differing opinions among the exegetes such that some consider the allocation of half the khums exclusively to the impoverished Bani Hashim as a misinterpretation of the verse, arguing that in addition to fostering a perception of discrimination against other needy people, this view contradicts other Quranic verses and certain narrations. Given that this interpretive disagreement can significantly impact the rulings related to khums, this study aims to evaluate the arguments of two later exegetes, Tabatabaii and Sadeqi Tehrani, through a comparative analysis. The findings of the research indicate that Tabatabaii’s arguments, relying on Verse five of the al-Ahzab Chapter to establish the lineage of the sādāt and the “Awsākh” narrations to prove the specification of khums to the sādāt in order to preserve their dignity, lack sufficient strength, and Sadeqi Tehrani’s arguments proving that the categories of the needy, orphans, and stranded travelers are not exclusive to the sādāt are stronger. در آیۀ ۴1 سورۀ انفال، موارد مصرف خمس آمده است که سه سهم ازآنِ خدا، رسول و ذی‌القربی و سه سهم نیز ازآن فقیران، یتیمان و درراه‌ماندگان بیان شده است. بررسی تفاسیر متأخر شیعه در بیان منظور از فقیران، یتیمان و درراه‌ماندگان حکایت از اختلاف‌نظر بین مفسران دارد، به‌گونه‌ای که برخی اختصاص نیمی از خمس به نیازمندان بنی‌هاشم را برداشتی نادرست از آیه تلقی نموده که افزون‌بر ایجاد ذهنیت تبعیض نسبت به سایر نیازمندان، با سایر آیات قرآن و برخی از روایات در تضاد است. با توجه به اینکه این اختلاف‌نظر تفسیری می‌تواند تأثیر بسزایی در احکام مرتبط با خمس بگذارد، این پژوهش برآن است تا با تطبیق نظرات دو مفسر متأخر، طباطبایی و صادقی تهرانی، استدلال آنان را ارزیابی کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که استدلال‌های طباطبایی در استناد به آیۀ ۵ احزاب در اثبات نسب سادات، و روایات «اوساخ» در اثبات اختصاص خمس به سادات برای حفظ کرامت ایشان فاقد استواری لازم بوده و استدلال‌های صادقی تهرانی در اثبات عدم اختصاص فقیران، یتیمان و در راه ماندگان به سادات از استحکام بیشتری برخوردار است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3479_c0aa848d907445c72c911433c48a20d4.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 The Creation of Adam (AS) in the Quran: A Comparative Interpretation by Tabatabai and Rashid Rida خلقت آدم (ع) در قرآن: تفسیر تطبیقی طباطبایی و رشیدرضا 53 74 3406 10.22091/ptt.2025.11752.2397 FA سید محمدرضا فقیه ایمانی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0009-0009-3192-1906 Journal Article 2024 11 27 The story of Adam’s (AS) creation is one of the most mysterious narratives in the Quran. A key point in this story—whose precise deciphering could have a profound impact on the direction of social reform—is reconciling the stage of the teaching of the Names and the prostration of the angels with the stage of forgetting the covenant and Adam’s (AS) descent to earthly life. The findings of this study, organized through a comparative analysis of the relevant verses in Tafsīr al-Manār and Tafsīr al-Mīzān, indicate that Rashid Rida’s analysis of the key moments in the story of Adam (AS) does not lead to a sociological view of humanity, whereas Tabatabai provides a holistic and convergent interpretation of human beings across all existential realms. Rashid Rida accepts the worldly nature of Paradise, unaware that this view also has theological problems that he is unable to resolve. Tabatabai, however, accepts an imaginal/intermediary (barzakhī) Paradise, which is also consistent with the stage of forgetting the covenant. In analyzing the reality of the two descents as well, Rashid Rida does not answer the question of what role the second descent plays in the process of human creation. In contrast, Tabatabai considers the first descent as a decline from the divine station and the second descent as a prelude to attaining ultimate perfection. یکی از رازآلودترین داستان‌های قرآنی داستان خلقت آدم (ع) است. یکی از نقاط کلیدی در این داستان، که رمزگشایی دقیق آن می‌تواند تأثیر شگرفی در جهت‌گیری اصلاحات اجتماعی داشته باشد، ‌جمع میان مرتبۀ تعلیم اسماء و سجدۀ فرشتگان و مرتبۀ فراموشی عهد و هبوط آدم (ع) به حیات زمینی است. نتایج حاصل از این پژوهش، که با مطالعۀ تطبیقی تفسیر آیات مربوط در تفاسیر المنار و المیزان سامان یافته، بیانگر آن است که تحلیل رشید رضا از مواطن اصلی داستان آدم (ع) به یک نگاه جامعه‌شناختی از انسان منجر نمی‌شود، حال‌آنکه طباطبایی تفسیری کل‌نگر و همگرا از انسان در همۀ عوالم وجودی ارائه می‌نماید. رشید رضا دنیایی بودن جنت را می‌پذیرد، غافل از آنکه این رأی نیز محظوراتی دارد که او قادر به رفع آن‌ها نیست. طباطبایی، اما، جنت برزخی را می‌پذیرد که با مرتبۀ فراموشی عهد نیز سازگار است. در تحلیل حقیقت دو هبوط نیز رشید رضا به این پرسش پاسخ نمی‌دهد که جایگاه هبوط دوم در فرایند خلقت انسان چیست؟ حال‌آنکه طباطبایی هبوط اول را تنزل از مرتبۀ الهی و هبوط دوم را مقدمۀ رسیدن به کمال نهایی می‌داند.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3406_b437eab9cf80f227f708b5ca90153a11.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 “The Firm Covenant” and “The Truthfulness of the Truthful” in Verses 7-8 of the al-Ahzab Chapter: A Comparative Interpretation of Tabatabaii and Fazlullah «میثاق غلیظ» و «صدق صادقین» در آیات 7-8 سورۀ احزاب : تفسیر تطبیقی طباطبایی و فضل‌الله 75 98 3333 10.22091/ptt.2025.11673.2395 FA سید حسین کریم‌پور استادیار، گروه معارف اسلامی واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران. 0000-0003-2047-2833 Journal Article 2024 11 19 The terms “firm covenant” (mīthāqun ghalīẓ) and “truthfulness of the truthful” (ṣidq-i ṣādiqayn) have been repeated in several Quranic verses; however, a clear perspective on the meaning, referents, and semantic relationship between these two concepts has not yet been presented. The indirect debate between Fazlullah and Tabatabaii regarding verses seven and eight of the al-Ahzab Chapter provides a suitable ground for examining this exegetical problem. The discussion begins when Tabatabaii, by presenting a literary and rational analysis of the verse “So that He may question the truthful concerning their truthfulness,” attempts to demonstrate that this verse, in terms of its general referent and conceptual meaning, aligns with the preceding verse and indicates the primordial covenant. However, Fazlullah, who emphasizes that “the truthful” refers exclusively to the prophets and that “their truth” pertains specifically to the covenant of prophethood, does not accept the aforementioned theory and relies on certain Quranic verses to critique it. By presenting this debate and analyzing and describing the strengths and weaknesses of the views of these two exegetes, this study seeks, in addition to explaining the Quranic concepts of “a firm covenant” and “that He may question the truthful,” based on textual evidence and Quranic principles, and by utilizing the interpretive views of other scholars, to highlight the conclusion that the indication of these verses regarding the primordial covenant and the restriction of “their truthfulness” to the covenant of the prophets is incomplete. تعبیر «میثاق غلیظ» و «صدق صادقین» در تعدادی از آیات قرآن تکرار شده است؛ بااین‌حال تاکنون دیدگاه روشنی دربارۀ مفهوم، مصداق و رابطۀ معنایی این دو موضوع ارائه نشده است. مباحثۀ غیرمستقیم فضل‌الله با طباطبایی دربارۀ آیات 7 و 8 سورۀ احزاب بستری مناسب برای واکاوی این مشکل تفسیری است. گفتگو از آنجا آغاز می‌شود که طباطبایی با ارائۀ تحلیلی ادبی و عقلی از آیۀ «لِیَسْئَلَ الصَّادِقینَ عَنْ صِدْقِهِمْ» کوشیده است این آیه را از حیث مصداق عام، و از جهت مفهوم، هماهنگ با آیۀ قبل، دالّ بر میثاق ذر نشان دهد. اما فضل‌الله که بر اختصاص «الصَّادِقینَ» به پیامبران و تخصیص «صِدْقِهِمْ» به میثاق نبوت تأکید داشته، نظریۀ یادشده را برنتابیده و در نقد آن به بعض آیات قرآن تمسک نموده است. این جستار، با طرح این گفتگو و تحلیل و توصیف نقاط قوت و ضعف آرای این دو مفسر، تلاش دارد علاوه بر تبیین مفهوم قرآنی «میثاقاً غَلیظاً» و «لِیَسْئَلَ الصَّادِقینَ»، بر پایۀ قرائن لفظی و قواعد قرآنی و بهره‌گیری از آرای تفسیری سایر صاحب‌نظران، به این نتیجه توجه دهد که دلالت این آیات بر میثاق ذر و تخصیص «صِدْقِهِمْ» به میثاق پیامبران ناتمام است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3333_bd299138f97a31621322db636a280975.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 A Comparative Study of Suhrawardi’s Theory with Light in the Quran مطالعۀ تطبیقی نظریۀ سهروردی با نور در قرآن 99 122 3456 10.22091/ptt.2025.11738.2399 FA محبوب مهرنواز دانشجوی کارشناسی ارشد، پژوهشکدۀ مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0007-2196-6145 فرزانه روحانی مشهدی استادیار، پژوهشکدۀ مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0003-2725-5137 رقیه رنگین کمان دانشجوی کارشناسی ارشد، پژوهشکدۀ مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 0009-0005-1937-3813 Journal Article 2024 12 06 This research was conducted with the aim of theoretically aligning Suhrawardi's theory with the concept of light in the Quran while also proposing a new framework for reconciling philosophical theories with the Quran. To achieve this goal, the study employed a four-stage process. In the first step, the achievements of Illuminationist wisdom were established as a foundational and essential proposition through an examination of Suhrawardi's writings. In the second step, alongside an examination of the subject’s background, the manner in which Suhrawardi utilized the examples of light (nūr) in the Quran was examined. The third stage involved an examination and analysis of selected philosophical propositions and their corresponding Quranic verses. The final step culminated in a comparative analysis of selected propositions and the Quran’s conceptual framework of light. The findings demonstrate that 1) while Suhrawardi did not base his Illuminationist school on the Quran, the literature of this theory is indebted to the Quran. Hence, he made abundant intuitive, allusive, and testimonial use of Quranic verses. 2) In the Quran, the term “wujūd” (existence) is not attributed to God, and the Quran assigns a unique role to the attribute of light among the divine attributes. Therefore, God’s being the light of the heavens and the earth—that is, the entire universe—can be aligned with Suhrawardi’s expression “Nūr al-Anwār” (Light of lights). این پژوهش با هدف تطبیق نظریۀ سهروردی با نور در قرآن انجام شده است. همچنین به‌دنبال ارائۀ چارچوبی نوین برای تطبیق نظریات فلسفی با قرآن است. برای دستیابی به این هدف، یک فرایند چهارمرحله‌ای اجرا شد. در گام اول، با رجوع به آثار سهروردی، دستاورد حکمت اشراق در قالب یک گزارۀ مبنایی و اساسی تعیین شد. در گام دوم، ضمن مطالعۀ پیشینۀ موضوع، نحوۀ بهره‌برداری سهروردی از مصادیق نور در قرآن بررسی شد. در مرحلۀ سوم، گزارۀ منتخب و آیات متناظر با آن بررسی و تحلیل شد. مرحلۀ آخر با تطبیق و تحلیل گزارۀ منتخب با شبکۀ مفهومی «نور» در قرآن به سرانجام رسید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نخست، سهروردی بنیان مکتب اشراقی خود را براساس قرآن طراحی نکرده، ولی ادبیات این نظریه وامدار قرآن بوده؛ ازاین‌رو از آیات قرآن به‌صورت ذوقی، تلمیح و استشهاد بسیار بهره برده است. دوم، در قرآن واژۀ «وجود» به خداوند اطلاق نشده و قرآن نقشی ویژه برای صفت نور در میان سایر صفات الهی رقم زده است؛ بنابراین می‌توان نور بودن خداوند برای آسمان‌ها و زمین، یعنی کل گیتی، را با تعبیر «نورالانوار» سهروردی تطبیق داد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3456_a4e49a5131d3d886f858400ef52f6a80.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 The Myth of the Prophet’s (PBUH) Bewitchment in the al-Falaq Chapter: A Comparative Interpretation between Tabatabai and Sadeqi Tehrani افسانۀ افسون شدن پیامبر (ص) در سورۀ فلق: تفسیر تطبیقی طباطبایی و صادقی تهرانی 123 136 3444 10.22091/ptt.2025.8749.2181 FA محمدجواد نجفی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم، ایران 0000-0000-0000-0000 Journal Article 2022 11 23 One of the challenging theological issues in the Quran is the question of the influence of magic and bewitchment on the intellect and body of the Holy Prophet (PBUH), particularly in the al-Falaq Chapter, which commentators have addressed with differing perspectives. Tabatabai, who has a distinguished background in employing the method of interpreting the Quran by the Quran (tafsīr al-Qurʾān bi-l-Qurʾān), accepts the effect of bewitchment on the Prophet’s (PBUH) body, though he maintains that it did not impair his intellect. Whereas, Sadeqi Tehrani, who also emphasizes the application of the Quran-by-Quran interpretation method in understanding the verses, completely rejects the influence of magic on both the intellect and body of the Prophet (PBUH). Examining the approaches of these two exegetes in interpreting the al-Falaq Chapter, particularly regarding the impact of bewitchment on the Prophet (PBUH), is essential, and this article addresses this issue. The conclusion of this study is that Tabatabai, in Tafsīr al-Mīzān, presents a more limited analysis by relying on narratives of the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl) and, in some cases, deviates from the principles of the Quran-by-Quran method. In contrast, Sadeqi Tehrani, in Tafsīr al-Furqān, offers a more comprehensive interpretation, more aligned with the monotheistic foundations of the Quran by relying entirely on Quranic verses and rejecting unreliable narrations. یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی در قرآن مسئلۀ تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر اکرم (ص)، به‌ویژه در سورۀ فلق، است که مفسران با نگرش‌های متفاوتی بدان پرداخته‌اند. طباطبایی، که پیشینۀ درخشانی در بهره‌گیری از تفسیر قرآن به قرآن دارد، اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر (ص) را پذیرفته است، اگرچه باور دارد که افسون مایۀ آسیب‌دیدگی خرد آن گرامی نمی‌شود، درحالی‌که صادقی تهرانی، که او نیز بر کاربست روش تفسیر قرآن به قرآن در فهم آیات تأکید دارد، تأثیر جادو بر خرد و پیکر پیامبر (ص) را یکسر رد کرده است. بررسی رویکرد مفسران یادشده در تفسیر سورۀ فلق، به‌ویژه در موضوع اثرگذاری افسون بر پیامبر اکرم (ص)، بایسته می‌نماید که در مقالۀ حاضر بدان پرداخته می‌شود. نتیجۀ این پژوهش این است که طباطبایی در تفسیر المیزان، با تأکید بر روایات اسباب نزول، تحلیلی محدودتر ارائه داده و در برخی موارد از اصول روش قرآن به قرآن فاصله گرفته است. در مقابل، صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، با تکیۀ کامل بر آیات قرآن و رد روایات غیرمعتبر، تفسیری جامع‌تر، و هم‌خوان‌تر با مبانی توحیدی قرآن ارائه کرده است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3444_65bb3a537bd040427dd8e7adf0085811.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 A Comparative Study of the Relationship Between Divine Will and Human Free Will: A Case Study of Verse 17 of Surah al-Anfāl مطالعۀ تطبیقی نسبت مشیت الهی و اختیار انسان: مطالعۀ موردی آیۀ 17 سورۀ انفال 137 158 2536 10.22091/ptt.2023.7467.2028 FA مهدی کامران کوهانستانی دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0009-0005-1570-3918 کاظم قاضی زاده استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0001-8742-8533 کاوس روحی برندق دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0003-3474-0421 نصرت نیلساز دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 8580-5574-0000-0002 Journal Article 2021 10 14 he verses related to divine will (mashīyyat) are among the debated verses of the Holy Quran. The apparent differences in these verses have led commentators to present varying opinions regarding how God’s will is connected to human actions. Verse 17 of Surah al-Anfāl is one such verse. Some commentators have viewed this verse as indicative of predestination (jabr), while others have considered it evidence of human free will (ikhtīyar). This article seeks to answer the following questions about the discussed verse through an analytical-comparative approach within the scope of Shiite and Sunni exegeses: Based on the apparent meaning of the verse, how can the direct attribution of actions to God and the ascription of free will to humans be reconciled? What are the commentators’ opinions on this matter, and what criticisms can be raised against them? Which theory is the most suitable for interpreting this verse? The findings indicate that some commentators, based on the apparent meaning of the verse, have considered it evidence for the doctrine of predestination. Others have inferred the interference of God’s will in human voluntary actions. Among these, the theory of human manifestation of God’s actions can be regarded as the best interpretation. آیات مربوط به مشیت الهی از آیات بحث‌برانگیز قرآن کریم است. تفاوت ظاهری این آیات سبب شده که مفسران دربارۀ چگونگی تعلق مشیت الهی بر افعال انسان‌ها آرای متفاوتی ارائه دهند. آیۀ 17 سورۀ انفال از این آیات است. برخی از مفسران این آیه را ناظر بر جبر و برخی دیگر آیه را شاهدی بر اختیار انسان دانسته‌اند. در این مقاله تلاش شده است تا با رویکرد تحلیلی‌ــ‌تطبیقی در دامنۀ تفاسیر شیعه و سنی به این پرسش‌ها دربارۀ آیۀ مورد بحث پاسخ داده شود: براساس ظاهر آیه، استناد مستقیم افعال به خداوند و نسبت دادن اختیار به انسان چگونه قابل‌جمع است؟ آرای مفسران در این زمینه چیست و چه نقدهایی بر آنها وارد است؟ مناسب‌ترین نظریۀ در تفسیر این آیه کدام است؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی مفسران براساس ظاهر آیه آیه را شاهدی بر مذهب جبر دانسته‌اند. برخی دیگر دخالت مشیت خداوند در افعال اختیاری انسان را استنباط کرده‌اند. در این میان، مظهریت انسان برای افعال خداوند را می‌توان بهترین نظریه دانست.

https://ptt.qom.ac.ir/article_2536_44007e9db0e1bf491344027a62498466.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 Assessing the Relationship Between Comparative and Interdisciplinary Studies in Exegesis: Nature, Scope, and Method نسبت‌سنجی مطالعات تطبیقی و میان‌رشته‌ای تفسیر: چیستی، قلمرو و روش 159 180 3432 10.22091/ptt.2025.11498.2385 FA محسن قمرزاده استادیار، گروه معارف، دانشگاه صدا و سیما، تهران، ایران 0000-0002-3393-6847 فهیمه احدی پور طلبۀ سطح چهار، تفسیر تطبیقی، حوزۀ‌ علمیۀ خواهران (معصومیه)،قم، ایران 0009-0003-8753-993X Journal Article 2024 10 19 In recent years, attention to interdisciplinary and comparative studies in religious and Quranic sciences has increased. However, due to the nascent nature of these studies, their dimensions and boundaries have not yet been fully clarified, and at times, researchers overlook the existing differences when employing these methods. This research, with the aim of examining the nature, scope, and method of each of these two types of study, has conducted a comparative analysis of them and demonstrated that there are significant differences in the essence of these two approaches. Specifically, differences can be observed in methodology, whether they are intra-disciplinary or extra-disciplinary, the range of subjects, and their ultimate objectives. Nevertheless, these differences are not absolute, and in certain areas such as Quranic exegesis or the intermediate goal of cognition, they share commonalities. Based on this, the study defines the relationship between these two approaches in terms of their nature and scope as one of contrast (tabāyun) and general-and-specific-in-some-respect (ʿām wa khāṣṣ min wajh). Furthermore, in evaluating the methodology, it became clear that both studies are treated as methodological approaches, but they have a contrasting relationship depending on the process and type of study method (comparative or dynamic). در سال‌های اخیر، توجه به مطالعات میان‌رشته‌ای و تطبیقی در علوم دینی و قرآنی افزایش یافته است. با وجود این، به دلیل نوظهور بودن این مطالعات، ابعاد و مرزهای آنها هنوز به‌طور کامل شفاف نشده است و گاه پژوهشگران در استفاده از این روش‌ها تفاوت‌های موجود را نادیده می‌گیرند. این پژوهش با هدف بررسی چیستی، قلمرو و روش هر یک از این دو نوع مطالعه، به تحلیل مقایسه‌ای آنها پرداخته و نشان داده است که تفاوت‌های عمده‌ای بین ماهیت این دو روش وجود دارد. به‌طور خاص، اختلافات در روش‌شناسی، درون‌دانشی یا برون‌دانشی بودن، گسترۀ موضوعات و اهداف نهایی به چشم می‌خورد. با این حال، این تفاوت‌ها مطلق نیستند و در برخی زمینه‌ها همچون تفسیر یا هدف میانی شناخت، نقاط مشترکی دارند. این مطالعه بر این اساس نسبت میان این دو رویکرد را با توجه به ماهیت و قلمرو، به‌صورت تباین و عام و خاص من‌وجه تعریف کرده است. همچنین، در ارزیابی روش‌شناسی، مشخص شد که با هر دو این مطالعات، معاملۀ روش مطالعاتی می‌شود، اما با توجه به فرایند و نوع روش مطالعه (تطبیقی یا دینامیکی) رابطه‌ای تباینی دارند.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3432_f3af71645c310536068dbce0c38fb4c3.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 A Historical-Comparative Exegesis of “The Blood Relatives are More Entitled” [Al-Ahzab:06] تفسیر تاریخی‌ــ‌تطبیقی «أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْض» ( احزاب: 6) 181 202 3227 10.22091/ptt.2025.11364.2371 FA علی احمد ناصح استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0006-9623-1314 سید محمد هادی حسینی نژاد دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0008-0600-480X Journal Article 2024 09 25 The phrase “The blood relatives are more entitled…” in verse six of the al-Ahzab Chapter has found various interpretations throughout history. This study examines six historical perspectives on the implication of this verse: 1) Some have considered it to abrogate inheritance based on migration and faith, denoting inheritance for relatives; 2) A group, without accepting abrogation, has interpreted the verse as expressing inheritance for relatives and clarifying the motherhood of the Prophet’s wives; 3) Some have believed that the verse indicates that one of the conditions of the Prophet’s succession is kinship with him; 4) Another view considers faith, migration, and kinship as conditions for succession; 5) Some have derived a general meaning from the verse that includes both inheritance and conditions for succession; 6) One theory also regards the verse as denoting both inheritance and guardianship (wilāyah) based on the view of a word being used in more than one meaning,. This research, using the historical-comparative exegetical method, analyzes the aforementioned perspectives and, considering the available evidence, concludes that the sixth view is closer to reality عبارت «وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ...» در آیۀ ششم سورۀ احزاب در طول تاریخ تفسیرهای گوناگونی یافته است. این پژوهش شش دیدگاه تاریخی دربارۀ دلالت این آیه را بررسی می‌کند: (۱) برخی آن را ناسخ ارث بردن به‌واسطۀ هجرت و ایمان و دال بر ارث خویشاوندان دانسته‌اند؛ (2) گروهی، بدون پذیرش نسخ، آیه را بیانگر ارث خویشاوندان و تبیین‌کننده مادر بودن همسران پیامبر تفسیر کرده‌اند؛ (3) عده‌ای بر این باور رفته‌اند که آیه بر این دلالت دارد که یکی از شرایط جانشینی پیامبر قرابت با اوست؛ ۴) دیدگاهی دیگر شرایط جانشینی را ایمان، هجرت و قرابت می‌شمارد؛ (5) برخی از آیه معنایی عام برداشت کرده‌اند که هم شامل ارث و هم شرایط جانشینی می‌شود؛ (۶) نظریه‌ای نیز آیه را، براساس دیدگاه استعمال لفظ در بیش از یک معنا، هم دال بر ارث و هم دال بر ولایت می‌داند. این پژوهش، با روش تفسیر تاریخی‌ــ‌تطبیقی، دیدگاه‌های مذکور را واکاوی کرده و با توجه به قرائن موجود، به این نتیجه رسیده دیدگاه ششم به واقعیت نزدیک‌تر است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3227_03436505a0421a21fc03249c1e610101.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 A Historical-Comparative Analysis of the Prophet’s Ascension واکاوی تاریخی‌ــ‌تطبیقی معراج پیامبر (ص) 203 228 3382 10.22091/ptt.2025.12080.2419 FA زینب شمس دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0000-0002-6984-6552 حمیدرضا فهیمی تبار دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0000-0002-6984-6552 حسین ستار دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0000000169525882 محمدحسن صانعی پور دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0000-0003-4284-524X Journal Article 2025 01 08 A comparison of contemporary constructed notions, such as the Prophet’s (PBUH) ascension, with their roots reveals a clearer picture of them. Despite the consensus among Muslims on the ascension itself, a review of Islamic sources shows differing opinions on its various components, reflecting the diversity of perspectives on it over time. This research seeks to uncover how views on the Prophet’s ascension were at the beginning and after three centuries, and what factors influenced the emergence and evolution of these perspectives. To this end, adopting the history of concepts approach and assuming the validity and authenticity of the views, the study first compares viewpoints from the first half-century and the latter half of the third century Hijri (comparative periods) in terms of the what, why, and how (comparative considerations) and then examines the commonalities and differences among the relevant views and analyzes the factors that shaped and transformed them. The findings indicate that the opinions of scholars, after accepting the possibility and manner of the ascension, have focused on its purpose and the benefits derived from its functions. Perspectives have evolved from regarding the ascension as falsehood or sorcery to perceiving it as a miracle, direct verbal revelation, a constitutive component of Islam, and a reliable reference for resolving doubts. The factors influencing these viewpoints include the ancient beliefs of the Arabs, the acceptance of the Prophet’s) prophethood, prevailing political and social conditions, and religious motivations. مقایسۀ انگاره‌های ساخت‌یافتۀ امروزی نظیر معراج پیامبر (ص) با ریشه‌های آن تصویر روشن‌تری از آن را نمایان می‌سازد. به‌رغم اتفاق‌نظر مسلمانان بر اصل معراج، مرور منابع اسلامی وجود آرای متفاوت در مؤلفه‌های متعدد معراج را نشان می‌دهد که از گوناگونی نگرش‌ها به آن در گذر زمان حکایت دارد. این تحقیق درصدد است دریابد که دیدگاه‌ها به معراج پیامبر (ص) در آغاز و پس از سه قرن چگونه بوده و چه عواملی در پیدایش و تطور دیدگاه‌ها مؤثر بوده است. بدین منظور، با رویکرد تاریخ انگاره و با پیش‌فرض صحت و اصالت اقوال، پس از مقایسۀ دیدگاه‌ها در نیم قرن نخست و نیمۀ دوم قرن سوم هجری (طرفین تطبیق) ازحیث چیستی، چرایی و چگونگی (لحاظ‌های تطبیق) به وجوه اشتراک و افتراق دیدگاه‌های مطرح و تحلیل عوامل مؤثر در شکل‌گیری و تطور آن‌ها پرداخته است. نتیجه آنکه اقوال صاحب‌نظران پس از پذیرش و چگونگی امکان عروج، به چرایی و بهره‌مندی از کارکردهای آن متمرکز شده است. دیدگاه‌ها از کذب و سحر انگاشتن عروج تا تلقی آن به‌مثابۀ معجزه، وحی مشافهه‌ای، مقوم اسلام و مرجعی موثق برای رفع شبهات متحول شده است. عوامل اثرگذار بر دیدگاه‌ها باورهای کهن اعراب، پذیرش نبوت پیامبر (ص)، شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم و انگیزه‌های مذهبی بوده است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3382_498d5763c514d64b5df851f00f21077e.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 A Comparative Exegesis of Verses 11-13 of the al-Tariq Chapter تفسیر تطبیقی آیات 11-13 سورۀ طارق 229 252 3078 10.22091/ptt.2024.11081.2356 FA محمدحسین برومند دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران 0009-0005-9583-4271 امیر جودوی دانشیار گروه علوم قران و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران 0000-0003-1555-8464 بتول علوی دکتری تفسیر تطبیقی، پژوهشگر مستقل، شیراز، ایران 0000-0001-5498-519X Journal Article 2024 07 26 In verses 11-12 of the al-Tariq Chapter, the terms “rajʿ” (return) and “ṣadʿ” (cleaving) are mentioned: “By the resurgent [rajʿ] heaven, and by the furrowed [ṣadʿ] earth.” Verse 13 states: “It is indeed a conclusive discourse.” Commentators have presented various views regarding the meanings of rajʿ and ṣadʿ in these verses, and the referent of the pronoun in verse 13. This study, after extracting and categorizing the opinions of commentators, and critically analyzing existing views, seeks to clarify the relationship between the oaths as well as that between the oaths and their responses. The research concludes that, in addition to accepting the primary meanings and instances related to the oaths, another deeper meaning can be observed: rajʿ signifies the return of celestial bodies in their orbits, while ṣadʿ denotes the Earth's capacity to split, divide, and undergo nuclear fission, revealing two instances of scientific miracles in the Quran. By adopting contemporary interpretations and establishing a relationship between the oaths, the pronoun in verse 13 refers to the Quran. The accuracy of the Quran’s prediction regarding the return of the sky and the cleaving/splitting of the earth attests to its divine truthfulness and substantiates the foretelling of the inevitable return of the human soul on the Day of Judgment. در آیات 11-12 سورۀ طارق، از «رَجع» و «صَدع» سخن رفته است: «وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ * وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ»؛ و در آیۀ 13 آمده است: «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْل». مفسران در تبیین معانی رجع و صدع در این آیات و مرجع ضمیر در آیۀ 13 دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند. این پژوهش، پس از استخراج و دسته‌بندی اظهارنظرهای مفسران و نقد و تحلیل آرای موجود، سعی در روشن کردن ارتباط سوگندها با یکدیگر و نیز ارتباط سوگندها با پاسخ آنها برآمده است. از پژوهش حاضر این نتیجه به دست می‌آید که افزون بر پذیرش معانی و مصادیق ابتدایی در ارتباط با سوگندها، معنای برگشت اجرام سماوی در مدار خود برای رجع و مفهوم قابلیت شکاف‌برداری و تجزیه‌پذیری زمین و تبدیل ماده به انرژی هسته‌ای برای صدع، به‌عنوان دو اعجاز علمی و در قالب معنایی عمیق‌تر، قابل‌مشاهده است. با اتخاذ معانی امروزی و برقراری تناسب بین سوگندها ضمیر در آیۀ 13 به قرآن بازمی‌گردد. درستی این پیش‌بینی قرآن دربارۀ رجع آسمان و صدع زمین حقانیت قرآن را ثابت می‌کند و پیش‌بینی رجع حتمی نفس انسان را در قیامت مستدل می‌سازد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3078_7b7ab9f595260a217d8c5c101207b4d4.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 1 2025 05 22 Comparative Exegesis of the Relationship Between “al-Jinnah” and God in Verse 158 of the al-Saffat Chapter تفسیر تطبیقی نسبت الْجِنَّة با خدا در آیۀ 158 سورۀ صافات 253 275 3226 10.22091/ptt.2025.11476.2379 FA احد داوری چلقائی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم قرآنی مراغه، دانشگاه علوم و معارف قرآن، قم، ایران 0000-0002-7166-5507 Journal Article 2024 10 14 Exegetes have presented two meanings for “al-jinnah” in verse 158 of the al-Saffat Chapter. Most exegetes have considered the intended meaning of this term to be angels, citing the correspondence between the lexical meaning of the word “al-jinnah” and the hiddenness of angels from the external senses as the basis for this interpretation. According to this view, there is a father-daughter relationship between God and the angels. The second group of exegetes has considered the apparent meaning of the term “al-jinnah” and identified it as jinn, stating that some polytheists believed in a spousal relationship between God and the jinn. The present study, by evaluating the arguments of both groups of exegetes, aims to not only analyze the meaning of “al-jinnah” but also clarify the nature of the relationship mentioned in the verse. The findings of this research indicate that the arguments of the first group (the majority of exegetes) are weak, and the context of the verses supports the view of the second group. In addition to the context, other Quranic verses also refer to the polytheists’ belief in a marital relationship between jinn and God. The existence of narrations from the Tabiʿīn, the occasion of revelation of the verse, and the culture of pre-Islamic Arabs provide further evidence confirming the chosen meaning. Thus, the verse in question exalts God’s sanctity from any form of relationship, particularly a marital relationship with the jinn. مفسران دو معنا از الْجِنَّةِ در آیۀ 158 سورۀ صافات ارائه کرده‌اند. بیشتر مفسران مراد از این واژه را فرشتگان دانسته‌اند و تناسب معنای لغوی واژۀ «الْجِنَّة» با پوشیده بودن ملائکه از حواس ظاهری را دلیل این تفسیر اعلام کرده‌اند. طبق این دیدگاه، بین خدا و فرشتگان نسبت پدری و دختری برقرار است. گروه دوم مفسران ظاهر لفظ «الْجِنَّة» را در نظر گرفته و مراد از آن را جن شناسانده‌اند و گفته‌اند برخی از مشرکان نسبت همسری بین خدا و جن قائل بوده‌اند. مطالعۀ حاضر، با ارزیابی دلایل دو گروه از مفسران، قصد دارد علاوه بر واکاوی معنای «الْجِنَّة»، نوع نسب مذکور در آیۀ را تبیین کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد دلایل گروه نخست (بیشینۀ مفسران) ضعیف است و سیاق آیات نظر گروه دوم را تأیید می‌کند. افزون بر سیاق، آیات دیگر قرآن نیز به گمان مشرکان در همسری جن و خدا اشاره کرده‌اند. وجود روایاتی از تابعین، شأن نزول آیه و فرهنگ عرب‌های پیش از اسلام شواهد دیگری هستند که معنای منتخب را تأیید می‌کند. بنابراین آیۀ مورد بحث ساحت خدا را از هر گونه نسبت، به‌ویژه نسبت همسری با جن، تنزیه کرده است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3226_3103a408118d7a87194b07ad60563dda.pdf