دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A Critical Analysis of the Concept of Divine Life in the Qur'an from the Perspective of Sunni and Shia Exegetes with a Theological Tafsir Approach تحلیل انتقادی مفهوم حیات الهی در قرآن از دیدگاه مفسران فریقین با رویکرد تفسیر کلامی 1 24 3612 10.22091/ptt.2025.12861.2454 FA کاووس روحی برندق دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، تهران، ایران. 0000-0003-3474-0421 اسماعیل شعبانی کامران دانشجوی دکتری دانشگاه تربیت مدرس 0009-0005-4975-5716 Journal Article 2025 04 29 Problem:This study critically analyzes the concept of Life (Hayat) as a Divine Attribute in the Qur'an, using the theological exegetical approaches of Sunni and Shia scholars. The main challenge is the essential difference between Divine Life and the life of creatures, and the way this attribute is ascribed to God in the Qur'anic verses. Objective:The research aims to explain and critically assess the views of Sunni and Shia exegetes regarding Divine Life and its position in Islamic theology. Methodology:Using a library-based method and a comparative-critical content analysis, the study first examines Qur'anic usages of Hayat and then analyzes theological explanations by various exegetes. Findings:Findings show that some exegetes interpret Divine Life as eternal existence and immortality, while others, with rational and philosophical approaches, consider it an essential attribute that underlies God's knowledge and power. Theological-philosophical interpretations go beyond the literal meaning and rely on rational foundations. Conclusion: The study showed that Divine Life is an inherent, eternal attribute that underlies other divine qualities and aligns with Qur'anic monotheism. Views of commentators from both sects reveal consensus on its fundamental aspects, such as eternality and permanence. This multifaceted attribute-encompassing continuous existence, absolute knowledge, and infinite power-plays a key role in affirming monotheism. مسئله: این پژوهش به تحلیل انتقادی مفهوم «حیات» به‌عنوان یکی از صفات الهی در قرآن کریم از منظر تفاسیر با رویکرد کلامی فریقین می‌پردازد. چالش اصلی، تفاوت بنیادین میان حیات الهی و حیات مخلوقات و نحوه انتساب این صفت به خداوند در آیات قرآن است. هدف: هدف اصلی، تبیین دیدگاه‌های مفسران فریقین درباره مفهوم حیات الهی و ارزیابی انتقادی جایگاه آن در نظام اعتقادی اسلام است. روش: این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای تطبیقی- انتقادی انجام شده است. ابتدا کاربردهای قرآنی واژه «حیات» بررسی و سپس دیدگاه‌های مفسران و متکلمان در توجیه این صفت برای خداوند تحلیل گردیده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که برخی مفسران حیات الهی را به معنای بقاء و جاودانگی می‌دانند، و برخی دیگر با رویکردی عقلی و فلسفی، آن را صفتی ذاتی و منشأ کمال در علم و قدرت معرفی می‌کنند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که تفسیرهای فلسفی-کلامی فراتر از معنای لغوی رفته و مبتنی بر مبانی عقلانی هستند. نتایج: نتیجه پژوهش نشان داد که حیات الهی صفتی ذاتی و ازلی است که منشأ سایر صفات الهی بوده و با توحید قرآنی سازگار است. تطبیق دیدگاه‌های مفسران فریقین، همسویی آن‌ها را در اصول بنیادین مانند ازلیت و پایداری حیات الهی نشان داد. این صفت چندبُعدی، شامل دوام وجود، علم مطلق و قدرت نامحدود است و نقش مهمی در تثبیت توحید دارد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3612_a9d2c8f3b8112c3f0f6bc8fc36ba6a16.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A comparative study of Shiite narrative interpretations early and late in the discussion of miracles of the Qur'an in the light of contextual analysis مطالعه تطبیقی تفاسیر روایی متقدم و متأخر شیعه در بحث اعجاز قرآن در پرتو تحلیل شرایط زمینه‌ای 2977 10.22091/ptt.2024.9750.2265 FA مهدی پیچان دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-2739-317X نصرت نیل ساز دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 8580-5574-0000-0002 فروغ پارسا دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. 0000-0001-7239-6241 Journal Article 2023 08 07 The comparison of Shia narrative interpretations and the accuracy of their distinctions shows that the authors of narrative interpretations, like other commentators, influenced by the contextual conditions, have did ijtihad in order to discover the meaning of the verses. through the adaptation of famous Shiite narrative interpretations and the application of the concept of context in author-oriented hermeneutic theories, the difference in the approach of these interpretations to the question of the miracles of the Qur'an is evaluated. The main attention of the authors of the advanced Shia narrative interpretations in various positions, including under the verses of Tahaddi, has been focused on the inner aspects of these verses, which is the common point of considering the matter of Wilayat Ali (AS) as divine. In their interpretations, these commentators did not say anything about the miracle of the Quran. But on the other hand, the authors of later Shia narrative commentaries have spoken about the miracles of the Qur'an with a lot of explanation and detail in the form of their narrations or words and phrases under the mentioned verses. Paying attention to the origins of the theory of miracles of the Qur'an and accuracy in the course of evolution and development of Shia theology topics as influential fields in this difference in approach helps to better understand this difference. تطبیق تفاسیر روایی شیعه و دقت در وجوه تمایز آنها نشان می‌دهد که مؤلفان تفاسیر روایی هم‌چون سایر مفسران با تأثیرپذیری از شرایط زمینه‌ای، در راستای کشف مراد آیات اجتهاد نموده‌اند و در قالب گزینش و چینش روایات یا با الفاظ و عبارات خویش، دیدگاه‌های خود را بیان کرده‌‌اند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست مفهوم «زمینه» در دیدگاه‌های هرمنوتیک مؤلف‌محور، وجه تمایز تفاسیر مشهور روایی متقدم و متأخر شیعه در اعجاز قرآن بررسی و تحلیل شده است. مؤلفان تفاسیر روایی متقدم ذیل آیاتی که به نحوی با اعجاز ارتباط دارد از جمله آیات تحدی، سخنی از اعجاز قرآن و ناتوانی مردم از هماوردی با قرآن به میان نیاورده‌اند و غالباً این آیات را به الهی دانستن امر ولایت علی (ع) تفسیر کرده‌اند، اماچند سده بعد مؤلفان تفاسیر روایی متأخر شیعی علاوه بر آوردن روایات یادشده در تفاسیر متقدم، روایاتی درباره اعجاز قرآن را نیز آورده‌اند و گاه درباره ابعاد گوناگون اعجاز قرآن هم اظهارنظر کرده‌اند. این تمایز جدی در رویکرد را با توجه به دو مؤلفۀ عمده یعنی ریشه‌های تکوین نظریه اعجاز قرآن و همچنین دقت در سیر تحول مباحث کلام شیعه پیش و پس از مکتب عقل‌گرایانه بغداد به عنوان زمینه‌های اثرگذار می‌توان تحلیل کرد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_2977_d7035e2263563f88fbb4d8293c3a1d23.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 The Moral Accountability of God in the Quran from the Perspectives of Ash'arite and Adliyya Exegeses پاسخگو بودن اخلاقی خدا در قرآن از منظر تفاسیر اشاعره و عدلیه 3746 10.22091/ptt.2025.12579.2443 FA حامد شیواپور استادیار دانشگاه مفید Journal Article 2025 03 16 The discussion about the morality of God is one of the significant topics in philosophy and theology. The question is whether God behaves morally, whether He ought to behave morally, or not. One of the important implications of this discussion is answering the question of whether God is morally accountabe or not. In Islamic culture, this debate can be traced through the well-known dispute over husn (goodness) and qubh (evil) among theologians. From the perspective of the Ash'arites, God is not bound by morality, and therefore, He is not morally accountabe. In contrast, the Adliyya (Mu'tazilites and Imami Shi'a) believe that God must act morally and, as a result, must also be morally accountabe. This difference in interpretation also influences the exegesis of the Quran, and both groups cite verses from the Quran to support their views. It seems that Ash'arites most frequently refer to verse 23 of Al-Anbiya to argue for God's lack of accountability, while the Adliyya cite verse 165 of An-Nisa to argue for God's accountability. In this paper, after presenting these viewpoints, I have demonstrated that the conclusion of judging this dispute, based on both textual and extra-textual evidence, leans more in favor of the Adliyya. Relying on this evidence, the perspective of the Adliyya and their interpretation of the mentioned verses appear more acceptable. بحث درباره اخلاقی بودن خدا از مباحث مهم در فلسفه و الهیات است. پرسش آن است که آیا خدا اخلاقی رفتار می‌کند / باید رفتار کند یا نه. یکی از پیامدهای مهم این بحث پاسخ به این پرسش است که آیا خدا به لحاظ اخلاقی پاسخگو است یا خیر. در فرهنگ اسلامی، این بحث را از راه نزاع مشهور حسن و قبح در کلام می‌توان پی گرفت. از دیدگاه اشاعره خدا مقید به اخلاق نیست و بنابراین از نظر اخلاقی هم پاسخگو نیست. در مقابل، عدلیه (معتزله و امامیه) معتقدند خدا باید اخلاقی رفتار کند و در نتیجه از نظر اخلاقی نیز باید پاسخگو باشد. این اختلاف در تفسیر قرآن نیز اثر می‌گذارد و هر دو گروه، در اثبات دیدگاه خود به آیاتی از قرآن استناد می‌کنند. به نظر می‌رسد بیش از همه آیه 23 سوره انبیاء در اثبات پاسخگو نبودن خدا مورد استناد اشاعره و آیه 165 سوره نساء در اثبات پاسخگو بودن خدا مورد استناد عدلیه قرار می‌گیرد. در این مقاله پس از گزارش این دیدگاهها، نشان داده‌ایم که نتیجه داوری درباره این اختلاف از راه ادله متنی و فرامتنی بیشتر به سود عدلیه است و لذا تفسیر آنان از آیات مورد اشاره، پذیرفتنی‌تر به نظر می‌آید.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3746_d604becc92b55edbfc7d0a55c5543577.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Bodily Resurrection in Verse 99 of Surah Isra: A Comparative Study of the Views of Mulla Sadra and Allama Tabataba'i معاد جسمانی در آیه 99 سوره إسراء: بررسی تطبیقی دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی 3930 10.22091/ptt.2025.13053.2461 FA سید محمدمهدی نبویان استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران. 0009-0004-4010-8363 Journal Article 2025 05 27 The Holy Quran, as the most important source of the Islamic religion, has attached special importance to the resurrection and life after death, and has emphasized the occurrence of the resurrection and its quality. Most Muslim scholars believe that the resurrection from the perspective of the Holy Quran is both spiritual and physical, but they disagree on the quality of the physical resurrection. Some considered the verses of the Quran to be applicable to an elemental physical resurrection, while others considered them to be applicable to an exemplary physical resurrection. One of the verses that has been the subject of commentators' attention regarding the quality of physical resurrection is verse 99 of Surah Isra', from which Mulla Sadra has concluded an exemplary physical resurrection and Allama Tabataba'i has concluded an elemental physical resurrection. The main question of this research is whether Mulla Sadra's interpretation of verse 99 of Surah Isra is correct or Allama Tabataba'i's interpretation? This research uses a descriptive-analytical method to explain and examine the interpretations of Sadra and Allama Tabataba'i of this verse. After examining them, it will be concluded that Allama Tabataba'i's interpretation is closer to reality and Sadra's interpretation cannot be considered the correct interpretation of this verse. Therefore, verse 99 of Surah Al-Isra' is a useful reference to the physical resurrection of the element قرآن کریم به عنوان مهم ترین منبع دین اسلام، برای معاد و حیات پس از مرگ، اهمیت ویژه ای قائل شده است و بر وقوع مَعاد و کیفیت آن تأکید کرده اند. اکثر اندیشمندان مسلمان معتقدند معاد از منظر قرآن کریم هم روحانی است و هم جسمانی، ولی در کیفیت معاد جسمانی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. برخی آیات قرآن را بر معاد جسمانی عنصری و برخی دیگر آن را بر معاد جسمانی مثالی منطبق دانستند. یک از آیاتی که در کیفیت معاد جسمانی محل نظر مفسران قرار گرفته، آیه 99 سوره إسراء است که ملاصدرا از این آیه معاد جسمانی مثالی و علامه طباطبایی از آن معاد جسمانی عنصری را نتیجه گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا تفسیر ملاصدرا از آیه 99 سوره إسراء درست است یا تفسیر علامه طباطبایی؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و بررسی تفسیر ملاصدرا و علامه طباطبایی از این آیه می پردازد و پس از بررسی آنها به این نتیجه خواهد رسید که تفسیر علامه طباطبایی به واقعیت نزدیک‌تر است و تفسیر ملاصدرا نمی تواند تفسیر صحیح از این آیه تلقی شود؛ از این رو، آیه 99 سوره إسراء مفید معاد جسمانی عنصری است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3930_aba6a05b61b6040a2e09fa063cad3876.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Recognition and Comparative Analysis of the Principles of Human Dignity in the Interpretation of the Quran: A New Approach to the Views of Sayyid Abdul Hussein Tayyib and Sayyid Qutb بازشناسی و تحلیل تطبیقی اصول کرامت انسانی در تفسیر قرآن: رهیافتی نوین به آرای سید عبدالحسین طیب و سید قطب 3899 10.22091/ptt.2025.13692.2502 FA باقر ریاحی‌مهر استادیار گروه قرآن و مستشرقان مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه(ص) قم 0000-0003-0064-0756 Journal Article 2025 08 21 Human dignity, as one of the most fundamental philosophical and theological issues of the Holy Quran, has always been the focus of epistemological developments in Islamic thought and interpretative studies. The present study, with a comparative approach, aims to systematically identify and analyze the principles of human dignity in the Quran, while clearly examining the differences and similarities between the approaches of two prominent contemporary commentators - Sayyid Abdul Hussein Tayyib and Sayyid Qutb. Accordingly, the main problem of the research is to explain the nature and limits of the principles of human dignity and how they are reflected in the selected interpretations. Based on the analysis of the interpretative texts "Atib al-Bayan" and "Fi Zillal al-Quran", eight fundamental principles in the field of human dignity have been identified, each of which is based on a deep understanding of the semantic structure of the Quran and its educational purposes; principles such as reason and thought, gradualism, equality, freedom of choice, proportionality and moderation, purposefulness, naturalism, and dynamism. The findings of the research indicate that Tayyib, relying on the narrational tradition and emphasizing the social-educational understanding of the verses, interprets human dignity within the framework of the teachings of the Ahl al-Bayt (AS) and with a cohesive approach to the structure of society; while Sayyid Qutb, adopting کرامت انسانی به‌مثابه یکی از بنیادی‌ترین مباحث فلسفی و الهیاتی قرآن کریم، همواره محور تحولات معرفتی در اندیشه اسلامی و مطالعات تفسیری بوده است. پژوهش حاضر با رهیافتی تطبیقی بر آن است تا ضمن بازشناسی و تحلیل نظام‌مند اصول کرامت انسانی در قرآن، تفاوت‌ها و مشترکات رویکردهای دو مفسر برجسته معاصر ــ سید عبدالحسین طیب و سید قطب ــ را به روشنی واکاوی کند. بر این اساس، مسئله اصلی تحقیق، تبیین چیستی و حدود اصول کرامت انسانی و چگونگی انعکاس آن‌ها در تفاسیر منتخب است. بر پایه تحلیل متون تفسیری «اطیب البیان» و «فی ظلال القرآن»، هشت اصل بنیادین در حوزه کرامت انسانی شناسایی شده که هر یک مبتنی بر فهمی عمیق از ساختار معنایی قرآن و مقاصد تربیتی آن است؛ اصولی نظیر تعقل و تفکر، تدریج، برابری، آزادی انتخاب، تناسب و اعتدال، هدفمندی، فطرت‌گرایی و پویایی. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که طیب با ابتنا بر سنت روایی و تاکید بر فهم اجتماعی ـ تربیتی آیات، کرامت انسانی را در چارچوب آموزه‌های اهل‌بیت(ع) و با رویکرد انسجام‌بخش به ساختار جامعه تفسیر می‌کند؛ در حالی که سید قطب، با اتخاذ نگرشی اصلاح‌گرایانه و تاکید بر ابعاد حرکت‌آفرین و تمدن‌ساز قرآن، بر نقش بنیادین اندیشه و آزادی اراده فردی در تحقق کرامت انسانی پای می‌فشرد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3899_dbf7268317e6e45dc71a1b56a9299afa.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 "Representation of Sacred Time in the Qur’an: A Comparative Study of the Views of Quranic Commentators and Mircea Eliade’s Theory" بازنمایی زمان قدسی در قرآن: مطالعۀ تطبیقی آراء مفسران و نظریۀ میرچا الیاده 4000 10.22091/ptt.2025.13359.2483 FA علی سلحشور استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران. رایانامه: a.salahshoor@uok.ac.ir 0000-0002-7444-3563 Journal Article 2025 07 17 One of the fundamental concepts in the Qur’an is time—a notion that, within the framework of revelatory narratives, is at times experienced as absolute and historical, and at other times as qualitative, compressed, and sacred. Verses such as al-Maʿārij 4, al-Sajda 5, and al-Ḥajj 47, among others, clearly demonstrate that the Qur'anic understanding of time is not merely linear and material, but encompasses transcendent and experiential dimensions. Drawing on Mircea Eliade’s theory of sacred time and its distinction from profane time, this article examines the qualitatively experienced structure of time as reflected in selected Qur'anic verses. Eliade contends that sacred time is reversible, meaningful, and fundamentally distinct from historical time. Through a descriptive-analytical approach, this study seeks to provide a deeper understanding of how the Qur’an engages with the notion of time, the experience of the sacred, and the human condition. An analysis of verses concerning resurrection, ascension, creation, and prophetic experiences reveals that the Qur’an portrays a model of time that is qualitative and transcendent—more closely aligned with religious perception than with physical measurability. یکی از مفاهیم بنیادین در قرآن، زمان است؛ مفهومی که در بستر روایت‌های وحیانی، گاه مطلق و تاریخی و گاه کیفی، فشرده و قدسی تجربه می‌شود. آیاتی همچون معارج/4، سجده/5 و حج/47 و مواردی دیگر به‌روشنی نشان می‌دهند که فهم قرآنی از زمان، صرفاً خطی و مادی نیست، بلکه واجد ابعادی متعالی و تجربه‌گرایانه است. در این مقاله، با تکیه بر نظریه میرچا الیاده دربارۀ «زمان قدسی» و تمایز آن با «زمان سکولار»، تلاش شده است کیفیت تجربه‌شدۀ زمان در برخی آیات قرآن بررسی شود. الیاده معتقد است زمان قدسی، بازگشت‌پذیر، متفاوت از زمان تاریخی و واجد معناست. این مطالعه به‌دنبال آنست که به روش توصیفی و تحلیلی، درک ژرف‌تری از نحوۀ مواجهه قرآن با مسألۀ زمان، تجربۀ قدسی و هستی انسان فراهم کند. تحلیل آیات معطوف به قیامت، عروج، خلقت و تجربۀ پیامبران نشان می‌دهد که قرآن نیز نوعی ساختار زمانی کیفی و متعالی را بازنمایی می‌کند که بیشتر با ادراک دینی از زمان، پیوند دارد تا محاسبه‌پذیری فیزیکی آن.

https://ptt.qom.ac.ir/article_4000_ee1f792fe2500d502285e6a00db2e1e1.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A Comparative Analysis of Governance Concepts in the Views of Allameh Tabataba'i and Fakhr al-Razi, Based on the Verses of Surah An-Nisa بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی در مفهوم حکمرانی با تکیه بر آیات سوره نساء 3712 10.22091/ptt.2025.12336.2433 FA محمد اسماعیل عبداللهی استادیار گروه حکمرانی فرهنگی اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، ایران: m.e.abdollahi@ut.ac.ir 0000-0001-5685-0379 Journal Article 2025 02 09 This research comparatively examines the concept of governance in Tafsir al-Mizan and Mafatih al-Ghayb, elucidating the desired governance model from the perspectives of Allameh Tabataba'i and Fakhr al-Razi, with a focus on the verses of Surah An-Nisa (Chapter 4 of the Quran). The central research problem involves understanding and analyzing the Islamic governance system and identifying its components in the views of these two prominent commentators. To this end, the study addresses the question of what characteristics constitute ideal governance according to these two mufassirs (interpreters of the Quran), and how it can be applied in contemporary Islamic societies. The research hypothesizes that despite methodological differences between Allameh Tabataba'i and Fakhr al-Razi, both emphasize common principles in the realm of governance, which can shape the model of Islamic governance in the world today. The research method is descriptive-analytical and comparative, focusing on key verses of Surah An-Nisa, particularly verses 58 and 59, to analyze the views on governance in Tafsir al-Mizan and Mafatih al-Ghayb. The findings of the research indicate that, from Allameh Tabataba'i's perspective, Islamic governance is based on four fundamental pillars: justice, consultation (shura), trustworthiness (amanah), and accountability. Fakhr al-Razi, with a jurisprudential-theological approach, also elaborates on the practical application of these principles in the arena of governance, providing a comprehensive framework for their implementation. مسئله اصلی این پژوهش شامل درک و تحلیل نظام حکمرانی اسلامی و شناسایی مؤلفه‌های آن در دیدگاه این دو مفسر برجسته است. در این راستا، به این پرسش پرداخته می‌شود که حکمرانی مطلوب از دید این دو مفسر چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه می‌تواند در جوامع اسلامی معاصر به کار رود. فرضیه پژوهش بیانگر این است که با وجود تفاوت‌های روش‌شناختی میان علامه طباطبایی و فخر رازی، هر دو بر اصول مشترکی در حوزه حکمرانی تأکید دارند که می‌تواند الگوی حکمرانی اسلامی در دنیای امروز را شکل دهد. روش تحقیق این مطالعه توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است که با تمرکز بر آیات کلیدی سوره نساء، مخصوصاً آیات 58 و 59، دیدگاه‌های حکمرانی در تفاسیر المیزان و مفاتیح الغیب را تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که از دیدگاه علامه طباطبایی، حکمرانی اسلامی بر چهار رکن اساسی یعنی عدالت، مشورت، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری استوار است. فخر رازی نیز با رویکردی فقهی-کلامی، به تبیین عملی همین اصول در عرصه حکمرانی می‌پردازد و چارچوبی جامع برای اِعمال این اصول ارائه می‌دهد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3712_5d71976cfa93d2893686b6f74c3ea6e7.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A Comparative Study of the First Verse of Surah Al-Insan بررسی تطبیقی آیه اول سوره انسان 3453 10.22091/ptt.2025.11975.2407 FA محمدحسین برومند گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران 0009-0005-9583-4271 امیر جودوی گروه علوم قران و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد 0000-0003-1555-8464 بتول علوی پژوهشگر مستقل 0000-0001-5498-519X Journal Article 2024 12 26 In the interpretation of the first verse of Surah Al-Insan, various perspectives have been proposed due to differing opinions regarding the meaning of “Insan”, “ḥīnun min al-Dahr”, “lam yakun shay’an madhkūra”, and the overall verse, as well as determining the purpose of the interrogative structure. Regarding the meaning of “Insan,” some commentators believe it refers to a general concept, while others interpret it as referring to a specific instance. Concerning “ḥīnun mina al-Dahr,” some exegetes have refrained from specifying a precise time frame. In contrast, others, based on their understanding of the term “Insan,” have attempted to define an exact period. Regarding the phrase “lam yakun shay’an madhkūra,” commentators have identified different levels of meaning for the term “shay’an madhkūra.” Additionally, concerning the nature of the interrogative in verse, various views have been presented, including rhetorical questioning, negative questioning, and declarative reporting. This study concludes that based on the purpose of the Surah and the interconnectedness of its verses, linking the terms “Insan” and “shay’an madhkūran” to the concept of the righteous (Abrār) reveals that the verse refers to the emergence of the righteous (A.S) and prominent human figures who have actualized the role of being the vicegerents of God (khalīfatullāh). The interrogative in this verse ultimately expresses astonishment and highlights the early emergence of the Abrār. در تفسیر آیه اول سوره انسان، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه شده که ناشی از اختلاف‌نظر در معنای «انسان»، «حِینٌ مِنَ اَلدَّهْرِ»، «لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً» و نیز کل آیه و تعیین معنای استفهام است. دربارهٔ معنای «انسان» عده‌ای از مفسران معتقد به مصداق عام و عده‌ای دیگر، معتقد به مصداق خاص هستند. در مورد «حینٌ مِنَ الدَّهر»، گروهی از مفسران از تعیین بازهٔ زمانی مشخص خودداری کرده‌اند، درحالی‌که گروهی دیگر، بر اساس مصداق انسان، تلاش کرده‌اند زمان دقیقی را برای آن تعیین کنند. در خصوص جمله «لَمْ یَکُنْ شَیْئًا مَذْکُورًا»، مفسران مراتب مختلفی را برای «شیئًا مذکورًا» برشمرده‌اند. همچنین، در مورد نوع استفهام در آیه، دیدگاه‌هایی چون استفهام تقریری، استفهام انکاری و خبر تقریری مطرح شده است. در این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است، باتوجه ‌به هدف سوره و ارتباط آیات، این نتیجه آشکار شد که با برقراری ارتباط «انسان» و «شیئا مذکورا» با ابرار (ع)؛ مقصود آیه اول، ظهور ابرار (ع) و انسان‌های برجسته‌ای است که خلیفةاللهی را محقق نموده‌اند. آنها با انجام اعمالی از سر اختیار، انسان را مطرح نموده‌اند. درباره کل آیه، گرچه با در نظرگرفتن استفهام تقریری و باتوجه‌به مراتب مختلف «شیئا مذکورا»، پاسخ متفاوت است؛ ولی درحقیقت استفهام در مقام اعجاب و بیانگر ظهور زودهنگام ابرار (ع) است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3453_d5a6c52f434478f135299deeacc56b65.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A Comparative Study of the Element of Imagination in The stories of Qur’an in the Tafsirs Min Wahy al-Qur’an and al-Tafsīr al-Munīr کاربرد عنصر خیال در فهم قصص قرآن، تفسیر تطبیقی من وحی القرآن و المنیر فی العقیده و الشریعه 3807 10.22091/ptt.2025.12860.2453 FA مینا شمخی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز،اهواز، ایران 0000-0003-2932-8782 قاسم بستانی استاد تمام گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران سبحان دغاغله دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران 0009-0006-8211-9436 Journal Article 2025 04 29 Imagination, as an intermediary faculty between reason and sensation, is one of the key tools for grasping meanings that go beyond the apparent in sacred texts—especially in the Qur'an. This study, using a comparative analytical method, explores the role and modes of employing imagination in two contemporary Qur'anic exegeses: Min Wahy al-Qur’an by Sayyid Muhammad Husayn Fadlullah (a prominent Shi'a exegete) and al-Tafsīr al-Munīr by Dr. Wahbah al-Zuḥaylī (a notable Sunni exegete). The findings indicate that Fadlullah, with a creative and artistic approach, utilizes imagination to reconstruct the psychological, emotional, and social settings of Qur'anic narratives, thereby deepening and enhancing the interpretive impact of the verses. In contrast, al-Zuḥaylī adopts a more cautious approach, employing imagination primarily within the frameworks of rational, historical, and didactic analysis. The study concludes that while both exegetes make balanced use of imagination, they differ significantly in the extent, form, and purpose of its application. This article elucidates the status of imagination in Qur'anic interpretation and offers a comparative analysis of diverse exegetical approaches to its use. تخیل به‌عنوان نیرویی واسط میان عقل و حس، یکی از ابزارهای مهم درک مفاهیم فراتر از ظاهر در متون مقدس به‌ویژه قرآن کریم است. این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی، به بررسی نقش و شیوه‌های بهره‌گیری از عنصر تخیل در دو تفسیر معاصر یعنی من وحی القرآن اثر سید محمدحسین فضل‌الله(از مفسران شیعه) و التفسیر المنیر اثر دکتر وهبه زحیلی(از مفسران اهل‌سنت) می‌پردازد. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که فضل‌الله با نگاهی خلاقانه و هنری، از تخیل برای بازآفرینی فضای روانی، عاطفی و اجتماعی قصص قرآنی بهره می‌گیرد و این عنصر را در خدمت فهم عمیق‌تر و تأثیرگذارتر از آیات قرار می‌دهد. در مقابل، زحیلی با رویکردی محتاطانه‌تر، تخیل را بیشتر در چارچوب تحلیل‌های عقلانی، تاریخی و تعلیمی به کار می‌گیرد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که هر دو مفسر، با رویکردی متعادل، از تخیل بهره گرفته‌اند؛ اما میزان، شکل، و هدف بهره‌برداری آن‌ها متفاوت است. این مقاله ضمن تبیین جایگاه تخیل در تفسیر قرآن، رویکردهای متنوع تفسیری در بهره‌گیری از آن را تحلیل و مقایسه می‌کند.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3807_5d9699ec732cbe97a721d93a8d79cb28.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Comparative Study of the Views of Shiite Commentators Regarding the Verse "The Adulterer Does Not Marry Except an Adulteress or a Polytheist" بررسی تطبییقی دید گاه مفسران شیعه در خصوص آیه «الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلاَّ زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً» . 3548 10.22091/ptt.2025.12211.2425 FA احمد محمدی مجد استاد یار. گروه فقه ومعارف . جامعة المصطفی العالمیه . شهر مقدس قم . ایران .نویسنده مسئول: احمد محمدی مجد. 0000-0001-6439-1360 Journal Article 2025 01 25 The third verse of Surah An-Nur states, "The adulterer does not marry except an adulteress or a polytheist," which has led to differing interpretations among Shia commentators regarding the equivalence of an adulterer with an adulteress and a polytheist in marriage. Some have considered it an ambiguous verse, while others view it as having a clear meaning. A group also perceives the verse within the realm of legal rulings, in contrast to the account of prevalent external realities. The main question of this research is: Can another dimension be attributed to this equivalence according to the Quran? This study utilizes a descriptive-analytical method to conduct a comparative review of the opinions of commentators regarding the verse. The findings indicate that there is a possibility of conveying an equivalence in the realm of faith based on true measures with God. Evidence and reasoning support this, and it is free from the criticisms directed at interpretations based on the two previous dimensions, such as the lack of compatibility with a significant number of verses and Shia jurisprudence چکیده یکی از آیات محل اختلاف میان مفسران شیعه، آیۀ سوم سورۀ نور «الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلاَّ زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً» است که بیانگر همسانی زانی با زاینه ومشرکه در نکاح است ـ به رغم به عدم همسانی حداقل در مواردی ـ به طوریی که برخی آن را از آیات مشکل و برخی دیگر از آیات محکم با معنای روشن دانسته‌اند.و گروهی ، آیه را بیانگر ساحت تشریع احکام فقهی و منع ازدواج زناکار با غیرهمتای خود دانسته‌اند؛ در مقابل افرادی آیه را درساحت اِخبار از واقعیات خارجی غالبی، تلقی کرده‌اند. پرسش اصلی پژوهش پیشرو این است که آیا می توان ساحتی دیگر را برای این همسانی به قران کریم نسبت داد ؟ یا همچون گذشتگان ناگزیر از پذیریش این دو ساحت و به ناچار مواجه با اشکالات متعدد وعدم سازش مفاد آیه با شمار زیادی از آیات و فقه شیعه باشیم. این پژوهش به روش توصـیفی‌تحلیلی به بررسی تطبیقی آرا مفسران پیرامون آیه پرداخته، و نتایج آن بیانگر این است که امکان اراده اِخبار از هم‌ترازی زانی، زانیه و مشرکه در ساحت معنوی و ایمانی، بر اساس میزان‌های حقیقی نزد خداوند وجود دارد. و شواهد فراوان بلکه دلائلی آن را تایید می کند و از اشکالات وارد بر تفاسیر مبتینی بر دو ساحت پیشین نیز به ‌دور است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3548_70e52f1edff859500789985b48bc2f60.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Analysis and semantics of the word Baqarah in the Qur'an from the point of view of Fariqin تحلیل و معناشناسی واژه بقره در قرآن از دیدگاه فریقین 3794 10.22091/ptt.2025.12044.2415 FA سید محمد رضی مصطفوی نیا دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0009-0002-4916-8034 حسین ناگهی سر چقائی دانشجوی دکتری موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره 0000-0003-0467-1445 مصطفی گودرزی دانشجوی کارشناسی ارشد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه قم 0009-0007-8498-9539 Journal Article 2025 01 04 قرآن کریم داستان ذبح گاو را در سوره بقره بیان کرده است مفسران فریقین در تعیین جنسیت گاو با یکدیگر ‏اختلاف نظر دارند برخی معتقدند بنی اسرائیل مأمور به قربانی ماده گاو بوده‌ و گروه دیگر می‌گوید بنی اسرائیل ‏در ابتدا موظف به قربانی یک گاو با هر جنسیتی بوده است این اختلاف ریشه در واژه «بقره» دارد گروه اول «تاء» ‏واژه بقره را به معنای تأنیث حمل می‌کند و معقتد است واژه بقره به معنای ماده گاو در مقابل واژه ثور به معنای ‏گاو نر قرار دارد و ساختار مذکر و مونث آنها با یکدیگر متفاوت است. گروه دوم «تاء» واژه بقره را به معنای «تاء» ‏وحدت می‌داند. دست یابی به نظر صحیح در این باره با تأکید بر تحلیل و معنا شناسی واژه بقره هدف این مقاله ‏است و برای دست یابی به این هدف از روش توصیفی- تحلیلی استفاده کرده است و به این نتیجه دست یافته ‏است که دیدگاه اول دیدگاه تمامی نیست؛ زیرا از نظر علم لغت «تاء» واژه بقره به معنای تأنیث نیست و در مقابل ‏واژه ثور کلمه ثوره به معنای گاو ماده قرار دارد همچنین به اجماع لغت دانان «تاء» واژه بقره معنای وحدت و ‏تمیز فرد از جنس می‌دهد. ‏ قرآن کریم داستان ذبح گاو را در سوره بقره بیان کرده است مفسران فریقین در تعیین جنسیت گاو با یکدیگر ‏اختلاف نظر دارند برخی معتقدند بنی اسرائیل مأمور به قربانی ماده گاو بوده‌ و گروه دیگر می‌گوید بنی اسرائیل ‏در ابتدا موظف به قربانی یک گاو با هر جنسیتی بوده است این اختلاف ریشه در واژه «بقره» دارد گروه اول «تاء» ‏واژه بقره را به معنای تأنیث حمل می‌کند و معقتد است واژه بقره به معنای ماده گاو در مقابل واژه ثور به معنای ‏گاو نر قرار دارد و ساختار مذکر و مونث آنها با یکدیگر متفاوت است. گروه دوم «تاء» واژه بقره را به معنای «تاء» ‏وحدت می‌داند. دست یابی به نظر صحیح در این باره با تأکید بر تحلیل و معنا شناسی واژه بقره هدف این مقاله ‏است و برای دست یابی به این هدف از روش توصیفی- تحلیلی استفاده کرده است و به این نتیجه دست یافته ‏است که دیدگاه اول دیدگاه تمامی نیست؛ زیرا از نظر علم لغت «تاء» واژه بقره به معنای تأنیث نیست و در مقابل ‏واژه ثور کلمه ثوره به معنای گاو ماده قرار دارد همچنین به اجماع لغت دانان «تاء» واژه بقره معنای وحدت و ‏تمیز فرد از جنس می‌دهد. ‏

https://ptt.qom.ac.ir/article_3794_c683ad1e19d661c579c44308989ed020.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 A Comparative Critique of the Views of Dr. Abdul Sattar and Ayatollah Javadi Amoli on Primary Jihad نقد و بررسی تطبیقی دیدگاه دکتر عبدالستار و آیت الله جوادی آملی دربارۀ جهاد ابتدایی 3778 10.22091/ptt.2025.13208.2473 FA پدرام علی مرادی دبیر غیر رسمی آموزش و پرورش 0009-0004-8110-5695 محمود واعظی عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران با مرتبۀ دانشیار 0009-0007-5867-6854 Journal Article 2025 06 17 One of the important exegetical, jurisprudential and historical issues of Islam is "jihad". A discussion known as one of the important religious issues. Within the scope of this, the discussion of primary jihad is considered a challenging topics in the era of occultation and in the current era, and its misunderstanding has caused misguided people to use it as a pretext for their political abuses, and, many misguided people used it to attack Islam and the Quran and describe Islam as a violent religion. some Muslim scholars fundamentally denied the legitimacy of primary jihad in the Quran in order to purify the face of Islam and considered all jihads of Islam as defensive jihads intended to repel the aggression of enemies, and their purpose to be only to repel aggression and not to fight polytheism and considered such a struggle to be contrary to human freedom and choice. Abdul Sattar, author of al-Jami, is one of these commentators. In this article, by comparing the views of Abdul Sattar on the verses of Jihad with the views of Javadi Amoli, it was proven that in Islam, there was a primitive Jihad based on Quranic evidence and the Prophetic Sunnah, although its purpose goes back to the spirit of defense and Abdul Sattar's arguments regarding the context of some verses are incorrect. از مباحث مهم تفسیری، فقهی و تاریخیِ اسلام، موضوع «جهاد» است. بحثی که به عنوان یکی از مسائل مهم دینی شناخته می‌شود. در گسترۀ این موضوع، بحث جهاد ابتدایی یکی از جستارهای پرچالش در عصر غیبت و به ویژه دوران کنونی به شمار می‌رود که فهم نادرست آن باعث شده تا برخی کج‌اندیشان آن را دستاویز سوء استفاده‌های سیاسی خود قرار داده و نیز در نقطۀ مقابل بسیاری از بداندیشان با آن به اسلام و قرآن حمله نموده و اسلام را دین خونریزی و خشونت معرّفی نمایند. از طرفی برخی اندیشمندان مسلمان برای تطهیر چهرۀ اسلام به طور بنیادی منکر مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن شده‌اند و تمامی جهادهای صدر اسلام را جهادهایی دفاعی و به منظور دفع تجاوزگری دشمنان دانسته‌اند و هدف از آنها را تنها دفع تعدّی و نه مبارزه با شرک و اعتقادات باطل دانسته‌اند و اساساً چنین مبارزه‌ای را برخلاف آزادی و اختیار انسان بر شمرده‌اند. دکتر عبدالستار مؤلّف تفسیر الجامع از جملۀ این مفسّران است. در این مقاله با بررسی تطبیقی دیدگاه‌های دکتر عبدالستار ذیل آیات جهاد با آرای آیت الله جوادی آملی، این نکته به اثبات رسید که در اسلام جهاد ابتدایی بر اساس شواهد قرآنی و نیز سنّت نبوی وجود داشته است، هرچند که هدف آن به همان روح دفاع باز می‌گردد و دلایل دکتر عبدالستار در مورد سیاق برخی آیات نادرست می‌باشد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3778_2e3b93385517c777a753c45368d63fbc.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Analysis of Scientific Productions of the Biannual Journal "Researches in Comparative Interpretation" and Scientific Mapping تحلیل تولیدات علمی دوفصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی و ترسیم نقشه علمی 3718 10.22091/ptt.2025.12924.2458 FA جعفر عباداله عموقین دانشگاه قم/ قم/ ایران 0000-0003-1465-8471 محمدرضا نصیری دانشگاه قم/ قم/ ایران 0000-0002-8881-1670 محمدرضا شجاعی دانشگاه قم/ قم/ ایران 0000-0002-7979-6827 Journal Article 2025 05 10 This study aims to conduct a scientometric analysis of the publications in the journal Comparative Interpretation Studies, a leading scholarly journal in the field of comparative studies of religious, philosophical, and cultural texts. Analyzing scientific data from this journal helps identify research trends, thematic orientations, and evaluate the performance of authors and affiliated institutions. The main objectives include examining the growth trend of articles, analyzing co-occurrence of keywords and co-authorship networks, identifying frequent terms, thematic clusters, and prolific institutions and researchers. Data were collected from the ISC database and analyzed using Excel and Bibliometrix software. Methods used include co-authorship and keyword co-occurrence network analysis. The results indicate that the number of published articles increased from 2015 to 2019, then stabilized and declined by 2024. The term “interpretation” appeared at the center of the keyword network, highlighting its centrality in the research. Other prominent clusters included concepts like “Quran” and “comparative interpretation.” Most articles were co-authored, and research themes have recently shifted toward cultural and Quranic subjects. These findings reveal diversity in topics and a rise in collaborative research efforts. Finally, the study recommends using mixed qualitative and quantitative methods in future research to expand upon these findings. این پژوهش با هدف تحلیل علم‌سنجی تولیدات فصلنامه «پژوهش‌های تفسیر تطبیقی» انجام شده است؛ نشریه‌ای که در حوزه مطالعات تطبیقی متون دینی، فلسفی و فرهنگی جایگاه ویژه‌ای دارد. تحلیل داده‌های علمی این نشریه به شناسایی روندهای تحقیقاتی، گرایش‌های موضوعی، و ارزیابی عملکرد نویسندگان و نهادها کمک می‌کند. اهداف اصلی پژوهش شامل بررسی روند رشد مقالات، تحلیل هم‌رخدادی واژگان، هم‌نویسندگی، شناسایی واژگان پرتکرار، خوشه‌های موضوعی، و نهادهای پرتولید است. داده‌ها از پایگاه ISC استخراج و با استفاده از نرم‌افزارهای Excel و Bibliometrix تحلیل شدند. روش‌های مورد استفاده شامل تحلیل شبکه هم‌نویسندگی و واژگان است. نتایج نشان داد که انتشار مقالات از سال ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ رشد داشته و سپس کاهش یافته است. واژه «تفسیر» در مرکز شبکه واژگان قرار دارد و مفاهیمی چون «قرآن» و «تفسیر تطبیقی» نیز برجسته‌اند. بیشتر مقالات به‌صورت گروهی نوشته شده و تمرکز پژوهشی در سال‌های اخیر به سوی موضوعات فرهنگی و قرآنی تغییر یافته است. این یافته‌ها نشان‌دهنده تنوع موضوعی و رشد همکاری‌های علمی است. در پایان، استفاده از روش‌های ترکیبی کمی و کیفی در پژوهش‌های آینده توصیه می‌شود.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3718_e5c5ae9a52833d770cd8263e8c5f6a76.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 The dating of Surah Fatah by examining the interpretation opinions regarding the instance of "Fathah Mobeenaah" in the verse "Inna Fatahna Lak Fathaah Mobeenaah" تاریخ گذاری سورة فتح با بررسی تطبیقی آراء مفسران در خصوص مصداق «فَتْحاً مُبِیناً» در آیه نخست سوره 3445 10.22091/ptt.2025.11510.2386 FA عبدالکریم بهجت پور عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0000-0002-7472-9879 رحیم حاصلی ایرانشاهی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم 0000-0002-7472-9879 Journal Article 2024 10 21 Due to the role of place, time and audience clues in discovering the exact meaning of God Almighty from the verses, dating the surahs of the Holy Quran is one of the most important activities of Quran research. One of the surahs that there is a dispute about the date of its revelation is Surah Fatah.There are two types of evidence regarding the time of revelation of this surah; Some of them indicate the revelation of the Surah after the peace of Hudaybiyah, and others indicate its revelation after the conquest of Mecca. One of these evidences that can be used to judge the date of the revelation of Surah Fatah is the recognition of the example of "Fathah Mobeenaah" in the noble verse "Inna Fatahna Lak Fathah Mobeenaah" (Fath:1). Determining this instance has been the battle of commentators throughout the history of interpretation. The investigations carried out in this article prove that among the various possibilities regarding the example of this noble passage, only the conquest of Mecca can be an example of it, based on it and based on other evidences, Surah Mubaraka Fatah, so It was revealed from the conquest of Mecca by Muslims in the eighth year of Hijra. با عنایت به نقش قرائن مکان، زمان و مخاطب در کشف دقیق مراد های خدای متعال از آیات، تاریخ-گذاری سوره‌های قرآن کریم از مهمترین فعالیت‌های قرآن پژوهی است. یکی از سوره‌هایی که در خصوص تاریخ نزول آن اختلاف وجود دارد، سورة فتح است. قرائن موجود در خصوص زمان نزول این سوره، دو دسته‌اند؛ برخی از آنها بر نزول سوره پس از صلح حدیبیه و برخی دیگر بر نزول آن پس از فتح مکه دلالت دارند. یکی از این قرائن که به استناد آن می‌توان در خصوص تاریخ نزول سورة فتح قضاوت نمود، شناخت مصداق «فَتْحاً مُبِیناً» در آیة شریفة «إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً»(فتح:1) است. تعیین این مصداق، در طول تاریخ تفسیر معرکة الآراء مفسران بوده است. بررسی‌های انجام گرفته در ضمن این مقاله ثابت می‌کند که از میان احتمالات مختلف در خصوص مصداق این فراز شریفه، تنها فتح مکه می‌تواند مصداق آن باشد که بر پایة آن و به استناد سایر قرائن موجود، سورة مبارکه فتح، پس از فتح مکه توسط مسلمانان در سال هشتم هجرت، نازل شده است. رویکرد این پژوهش، قرآن محوری است که بر مبنای آن، محکمات دینی(عقل، قرآن، سنت، تجربه، سیرة عقلاء و متشرعه، ترتیب نزول سوره‌ها و ...) بر محور قرآن‌کریم، داور اندیشه‌ها و عملکردهای دینی است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3445_9bf49c9fc7f0b5a4b1f6b0c629428698.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 11 2 2025 09 23 Evaluation of three interpretative readings of the concept of "annihilation" in verse 26 of Surah Rahman سنجش سه خوانش تفسیری از مفهوم «فناء» در آیه 26 سوره الرحمن 3031 10.22091/ptt.2024.10858.2344 FA سیده هانیه مومن گروه علوم قرآن و فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز 0000-0002-8435-6033 علی اکبر کلانتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز 0000-0002-7774-3617 Journal Article 2024 06 10 One of the verses of the Holy Qur'an which has always been faced with different readings is the verse "Kol-lo-man-Aliha Fan". The present research divides the most important readings in this regard into three categories. According to the first reading, which has received the opinions of the majority of commentators, "Fana" in the honorable phrase does not mean non-existence and destruction, but death as the process of transferring the soul from the world to the purgatory. In the second category of readings, "Fana" refers to the absolute annihilation of all creations in front of the Almighty, which expresses the inherent annihilation of possibilities in front of the necessity of existence. And based on the third reading, the meaning of "annihilation" is a level of knowledge by which one can understand the destruction of God, and in other words, the truth of existential monotheism. In this research, which was carried out with a descriptive-analytical method, an attempt has been made to examine and evaluate the points of view by using interpretive evidence. the ecstasy of the hereafter, but this word can carry a theme consistent with any of the second and third readings. which are the foundations of mysticism in terms of expressing the viewpoints of "unity of existence" and "unity of intuition" respectively. یکی از آیات قرآن کریم که همواره با خوانش‌های متفاوتی مواجه بوده است آیه‌ی «کلُّ مَنْ عَلیها فَان» می‌باشد.پژوهش حاضر، مهمترین خوانش‌ها را در این باره، به سه دسته تقسیم می‌نماید. مطابق با خوانش نخست که آراء اکثریت مفسران را به خود اختصاص داده است، «فناء» در عبارت شریفه، بر عدم و نابودی دلالت ندارد بلکه مقصود از آن، مرگ به عنوان فرآیند انتقال روح از عالم دنیا به عالم برزخ می‌باشد. در دسته‌ی دوم از خوانش‌ها، «فناء»، ناظر بر نابودی مطلق تمام مخلوقات در برابر حق‌تعالی می‌باشد که آن بیانگر فنای ذاتی ممکنات در برابر واجب الوجود هستی بخش است. و اما بر مبنای سومین خوانش، مقصود از «فناء»، سطحی از شناخت است که به موجب حصول آن، نابودی ماسوی الله و به بیان دیگر حقیقت توحید وجودی درک می‌گردد. در این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی صورت گرفته، تلاش شده‌است با بهره‌مندی از قرائن تفسیری، به بررسی و ارزیابی دیدگاه‌های مطرح شده پرداخته شود. نتایج بدست آمده حاکی از آنست که بر خلاف خوانش قاطبه‌ی مفسران، «فناء» در عبارت شریفه به معنای مرگ و انتقال روح از نشئه‌ی دنیا به نشئه‌ی آخرت نیست بلکه این واژه می‌تواند در بردارنده‌ی مضمونی همسو با هر یک از خوانش های دوم و سوم ‌باشد که به ترتیب در مقام بیان دیدگاه های «وحدت وجود» و «وحدت شهود» از مبانی عرفان هستند.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3031_4944d23e5d099020733a0e65bdd5560f.pdf