دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 مطالعه تطبیقى اثر وجوه قرائت بر تاریخ گذارى سوره روم مطالعه تطبیقى اثر وجوه قرائت بر تاریخ گذارى سوره روم 3433 10.22091/ptt.2025.11904.2402 FA روح الله نجفی دانشگاه خوارزمی 0000-0002-7364-6676 Journal Article 2024 12 14 در سرآغاز سوره روم، هر یک از فعل‌های «غلبت» و «سیغلبون» به دو صیغه معلوم و مجهول قرائت شده اند. بر این اساس، دو تفسیر متفاوت مطرح می‌شود که بر وفق یکی، قرآن پس از یادکرد غلبه اهل فارس بر رومیان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، بر اهل فارس غلبه خواهند کرد اما بر وفق دیگری، قرآن پس از یادکرد غلبه رومیان بر مسلمانان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، مغلوب مسلمانان می‌شوند‌. تحقیق حاضر نشان می‌دهد که در سرآغاز سوره روم، طرف نزاع رومیان، مسلمانان هستند که با لفظ «المؤمنون» یاد شده‌اند نه آن که طرف نزاع، مردمان فارس باشند که در متن قرآن، مذکور نیستند. بدینسان به قرینه سیاق، می‌توان ادعا کرد که قرائت راجح، قرائت به صیغه معلوم «غلبت» و به صیغه مجهول «سیغلبون» می‌باشد. بر این فرض، سوره روم در دوران مدنی، پس از نبرد موته و مغلوب شدن مسلمانان در آن نبرد، نازل شده است و پیام سرآغاز آن، وعده نصرت خداوند و مغلوب شدن رومیان به دست مسلمانان در چند سال آینده است. در سرآغاز سوره روم، هر یک از فعل‌های «غلبت» و «سیغلبون» به دو صیغه معلوم و مجهول قرائت شده اند. بر این اساس، دو تفسیر متفاوت مطرح می‌شود که بر وفق یکی، قرآن پس از یادکرد غلبه اهل فارس بر رومیان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، بر اهل فارس غلبه خواهند کرد اما بر وفق دیگری، قرآن پس از یادکرد غلبه رومیان بر مسلمانان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، مغلوب مسلمانان می‌شوند‌. تحقیق حاضر نشان می‌دهد که در سرآغاز سوره روم، طرف نزاع رومیان، مسلمانان هستند که با لفظ «المؤمنون» یاد شده‌اند نه آن که طرف نزاع، مردمان فارس باشند که در متن قرآن، مذکور نیستند. بدینسان به قرینه سیاق، می‌توان ادعا کرد که قرائت راجح، قرائت به صیغه معلوم «غلبت» و به صیغه مجهول «سیغلبون» می‌باشد. بر این فرض، سوره روم در دوران مدنی، پس از نبرد موته و مغلوب شدن مسلمانان در آن نبرد، نازل شده است و پیام سرآغاز آن، وعده نصرت خداوند و مغلوب شدن رومیان به دست مسلمانان در چند سال آینده است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3433_12297bb7960e4bad28f3000c2fb328b1.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 A comparative study of the interpretative opinions of Allama Hibat al-Din al-Shahristani and Allama Askari on verse 106 of Al-Baqarah نقد و بررسی آراء تفسیری علامه هبةالدین شهرستانی و علامه عسکری درباره آیه 106 بقره 3856 10.22091/ptt.2025.12754.2450 FA اصغر طهماسبی بلداجی استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد 0000-0001-9342-8791 Journal Article 2025 04 15 Verse 106 of Surah Al-Baqarah, known as the abrogation verse (Naskh), is highly disputed among commentators. Its importance stems from its role as primary evidence for proponents of intra-Quranic abrogation. Contemporary thinkers Sayyid Murtadha al-Askari and Hibatuddin al-Shahristani rejected this common interpretation, arguing the verse does not refer to the abrogation of Quranic verses and offered an alternative exegesis.This research employs a descriptive-analytical method and a comparative approach to analyze the interpretive views of these two scholars, highlighting their commonalities and differences. The findings indicate that both thinkers jointly reject the verse’s indication of Quranic abrogation. Their theory appears sound based on an examination of the verse's context, the chronology of revelation, and the semantics of the word "ayah" (verse/sign).However, their interpretation faces challenges in identifying specific instances of abrogation and the precise referents of the word "ayah." Furthermore, a historical examination of the verse's revelation concludes that the change of the qiblah from Bayt al-Maqdis to the Ka'bah cannot be considered a valid instance of abrogation, supporting the critics' overarching perspective. آیه ۱۰۶ بقره مشهور به آیه نسخ، از آیاتی است که در تفسیر آن، میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد؛ اهمیّت بررسی این آیه بدان جهت است که یکی از دلایل مهم قائلان به نسخ در آیات قرآن، این آیه می‌باشد؛ که در صورت اثبات عدم این دلالت بر نسخ آیات قرآن، این مبنا و دلیل، مخدوش می‎شود. سیدمرتضی عسکری و هبه الدین شهرستانی از اندیشمندان معاصری هستند که دلالت این آیه بر نسخ آیات قرآن را نپذیرفته و از آن تفسیر دیگر ارائه می‌دهند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، آراء تفسیری این دو اندیشمند را، مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهد و اشتراکات و افتراقات آراء تفسیری این دو را تبیین می‌نماید. نتیجه آن که: هر دو مفسر مشترکاً دلالت این آیه بر نسخ آیات قرآن را نمی‌پذیرند؛ با بررسی سیاق آیه، تاریخ نزول آیات ناسخ و معناشناسی واژه «آیه»، به نظر می‌رسد نظریه هر دو اندیشمند در این باره، صحیح است؛ اما در مصداق‎یابی مصادیق نسخ و واژه «آیه»، این نظریه با چالش‎هایی روبه‎رو است؛ که با بررسی تاریخی نزول آیه 106 بقره، نمی‎توان تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه را از مصادیق نسخ دانست.

https://ptt.qom.ac.ir/article_3856_a0cd09a9b8651f3aacee3ef864b79598.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 A Comparative Study of Akrasia in Quranic Commentaries: A Critique of the Views of Socrates and Aristotle in Light of the Opinions of Islamic Exegetes مطالعه‌ی تطبیقی آکراسیا در تفاسیر قرآن: نقد دیدگاه سقراط و ارسطو در پرتو آرای مفسران اسلامی 4034 10.22091/ptt.2025.13330.2482 FA رمضان مهدوی آزادبنی استاد تمام گروه فلسفه و کلام اسلامی- دانشکده الهیات و معارف اسلامی- دانشگاه مازندران 0000-0003-2283-4914 Journal Article 2025 07 10 This research employs an analytical-descriptive method to conduct a comparative study of akrasia (weakness of will) in Quranic commentaries, focusing on the opinions of Islamic exegetes, and critiques the views of Socrates and Aristotle regarding the relationship between knowledge and action. On one side is the view of Socrates, who, with his theory of the "Unity of Knowledge and Action," believes that true knowledge necessarily leads to virtuous action, and on the other side, Aristotle's theory on the possibility of akrasia shows that humans may commit evil despite having knowledge of the good. Through the analysis of Quranic verses and the examination of commentaries from both Islamic traditions, this article demonstrates that the Quran, by introducing the concept of "corruptible knowledge" and emphasizing the pivotal role of self-purification (tazkiyah al-nafs), presents a third theory that transcends these two perspectives. The findings indicate that, from the Quranic exegetical viewpoint, certain knowledge only leads to practical commitment when accompanied by tazkiyah; otherwise, it may become ineffective due to factors such as arrogance, obstinacy, or hedonism. This research, by proposing a "Three-Dimensional Commitment Model" (combining knowledge, self-purification, and divine grace), seeks to explain the Quranic solution for overcoming akrasia based on the opinions of Islamic exegetes. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی به بررسی تطبیقی آکراسیا (ضعف اراده) در تفاسیر قرآن با محوریت آرای مفسران اسلامی می‌پردازد و به نقد دیدگاه‌های سقراط و ارسطو درباره نسبت معرفت و عمل می‌پردازد. در یک سو دیدگاه سقراط قرار دارد که با نظریه «وحدت معرفت و عمل» معتقد است معرفت حقیقی ضرورتاً به عمل نیک می‌انجامد، و در سوی دیگر، نظریه ارسطو درباره امکان آکراسیا نشان می‌دهد انسان ممکن است با وجود معرفت به خیر، مرتکب شر شود. با تحلیل آیات قرآنی و بررسی تفاسیر فریقین، این مقاله نشان می‌دهد که قرآن با طرح مفهوم «معرفت تحریف‌پذیر» و تأکید بر نقش محوری تزکیه نفس، نظریه سومی ارائه می‌دهد که فراتر از این دو دیدگاه است. یافته‌ها حاکی از آن است که از منظر تفسیری قرآن، معرفت یقینی تنها زمانی به تعهد عملی می‌انجامد که با تزکیه همراه باشد؛ در غیر این صورت ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند تکبر، عناد یا هواپرستی بی‌اثر شود. این تحقیق با ارائه «مدل سه‌بعدی تعهد» (ترکیب معرفت، تزکیه نفس و لطف الهی) درصدد تبیین راهکار قرآنی برای غلبه بر آکراسیا بر اساس آرای مفسران اسلامی است.

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 A comparative study of the views of the commentators of the two sects regarding the position of criticism of sovereignty and the right to express opinion in the verses of the Quran. مطالعة تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین درمورد جایگاه نقد حاکمیت و حق اظهارنظر در آیات قرآن 4036 10.22091/ptt.2025.13743.2505 FA فاضله کرمعلی دانشجوی دکتری علوم قرآنی و حدیث، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران 0009-0009-9738-4832 روح الله محمدی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی، شاهرود، ایران. 0000-0002-6437-287X علیرضا صابریان استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران‌ 0000-0002-0867-9690 Journal Article 2025 08 31 Freedom of expression and the right to voice opinions, particularly in criticizing political authority, are among the central issues in Islamic political thought. The Qur’an, through verses such as “Their affairs are [decided] by mutual consultation among them” (Shura 38) and “Let there be a group among you who enjoin what is right” (Āl ʿImrān 104), emphasizes social participation and accountability in governance. However, Shi‘a and Sunni exegetes have interpreted the limits of this freedom differently. Using a descriptive–analytical and comparative approach, this study examines classical and contemporary Qur’anic commentaries to explore these perspectives. The findings show that Shi‘a exegetes, drawing on the doctrines of Imamate and al-amr bi’l-ma‘rūf wa’n-nahy ʿan al-munkar (enjoining right and forbidding wrong), regard criticism of rulers as both a right and a religious duty. Sunni exegetes, based on bayʿah and communal welfare, accept the legitimacy of criticism but within the bounds of public interest and social harmony. A comparative analysis indicates that the Shi‘a tradition prioritizes justice and opposition to tyranny, while the Sunni view stresses unity and the prevention of discord. Integrating both perspectives offers a balanced model of responsible critique that upholds justice while safeguarding social stability. آزادی بیان و حق اظهار نظر، به‌ویژه در حوزه نقد حاکمیت، از مسائل بنیادی اندیشه سیاسی اسلام و از شاخصه‌های جامعه دینی است. قرآن کریم در آیاتی مانند «وَ أَمْرُهُمْ شُورى‏ بَیْنَهُم» (شوری/۳۸) و «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ» (آل‌عمران/۱۰۴)، بر مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و ضرورت اصلاح قدرت سیاسی تأکید می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مفسران شیعه و اهل سنت چگونه حدود و ضوابط آزادی بیان در نقد حاکمیت را تبیین کرده‌اند و مبانی تفاوت دیدگاه آنان چیست. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، بر پایه تفاسیر شاخص شیعه مانند التبیان، مجمع‌البیان و المیزان، و تفاسیر برجسته اهل سنت از جمله جامع‌البیان، مفاتیح‌الغیب و الجامع لأحکام‌القرآن انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مفسران شیعه، بر پایه امامت و فریضه امر به معروف، نقد حاکمان را تکلیفی مستمر و اصلاح‌گرانه در چارچوب عدالت و مصلحت دانسته‌اند، در حالی‌که اهل سنت با تأکید بیشتر بر مصالح عمومی و پیشگیری از فتنه، نقد را در چارچوب حفظ وحدت امت سامان می‌دهند. نتیجه پژوهش، ارائه الگویی قرآنی از «آزادی نقد مسئولانه» است که میان عدالت، شریعت و ثبات اجتماعی توازن برقرار می‌سازد.

https://ptt.qom.ac.ir/article_4036_867c1e0bd7f7a01581abb0b0c3aeb2d9.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 b مفهوم هدایت ایصالیه و کاربردهای آن در دیدگاه مفسرین فریقین 4446 10.22091/ptt.2024.9059.2207 FA وحید فرهادی دانشجوی دکتری دانشگاه قم 0000-0002-3172-5165 احمد بهشتی مهر عضو هیات علمی و استادیار دانشگاه قم / گروه شیعه شناسی 0000-0003-2050-9982 Journal Article 2023 02 02 یکی از مصادیق هدایت تکوینی، هدایت ایصالیه است. پژوهش پیش‌رو با روش تحلیلی و داده‌پردازی توصیفی انتقادی، به دنبال رسیدن به معنا و چیستی هدایت ایصالیه و کاربردهای آن در آثار مفسران شیعه (امامیه) و سنی است. برخی از اندیشمندان اهل تسنن و برخی از علمای شیعه قائلند واژه "هدایت" اگر متعدی بنفسه باشد به معنای ایصالیه است و اگر متعدی بغیره باشد طریقیه خواهد بود و لکن غالب اندیشمندان شیعی با نقض این استدلال، ملاک مذکور را باطل می‌دانند. همچنین در آثار علمای امامیه برای هدایت ایصالیه دست‌کم چهار کاربرد با عنوان‌‌های "هدایت تکوینی عام"، "هدایت ایصالی پاداشی"، "هدایت به امر" و "هدایت ایصالی تشریعی" اسقراء شده است و با نقد کاربرد هدایت "ایصالی تشریعی"، و ارجاع آن به هدایت "ایصالی پاداشی" به نحوه ارتباط این چهار کاربرد پرداخته شده است به این صورت که از جهت شمول رابطه هدایت "عام تکوینی" با کاربردهای دیگر، عام و خاص مطلق به اعمیت واژه هدایت عام تکوینی و رابطه بین هدایت "ایصالی پاداشی" با "هدایت به امر" از جهت شمول تساوی است و لکن از جهت فاعلیت، "هدایت به امر" از مجرای امامت تحقق می‌گیرد بر خلاف هدایت "ایصالی پاداشی" که مستقیماً مستند به خداوند متعال است. در آثار علمای اهل تسنن تنها کاربرد هدایت تکوینی به عنوان هدایت ایصالیه مطرح شده است که تنها فاعل آن خداوند متعال است یکی از مصادیق هدایت تکوینی، هدایت ایصالیه است. پژوهش پیش‌رو با روش تحلیلی و داده‌پردازی توصیفی انتقادی، به دنبال رسیدن به معنا و چیستی هدایت ایصالیه و کاربردهای آن در آثار مفسران شیعه (امامیه) و سنی است. برخی از اندیشمندان اهل تسنن و برخی از علمای شیعه قائلند واژه "هدایت" اگر متعدی بنفسه باشد به معنای ایصالیه است و اگر متعدی بغیره باشد طریقیه خواهد بود و لکن غالب اندیشمندان شیعی با نقض این استدلال، ملاک مذکور را باطل می‌دانند. همچنین در آثار علمای امامیه برای هدایت ایصالیه دست‌کم چهار کاربرد با عنوان‌‌های "هدایت تکوینی عام"، "هدایت ایصالی پاداشی"، "هدایت به امر" و "هدایت ایصالی تشریعی" اسقراء شده است و با نقد کاربرد هدایت "ایصالی تشریعی"، و ارجاع آن به هدایت "ایصالی پاداشی" به نحوه ارتباط این چهار کاربرد پرداخته شده است به این صورت که از جهت شمول رابطه هدایت "عام تکوینی" با کاربردهای دیگر، عام و خاص مطلق به اعمیت واژه هدایت عام تکوینی و رابطه بین هدایت "ایصالی پاداشی" با "هدایت به امر" از جهت شمول تساوی است و لکن از جهت فاعلیت، "هدایت به امر" از مجرای امامت تحقق می‌گیرد بر خلاف هدایت "ایصالی پاداشی" که مستقیماً مستند به خداوند متعال است. در آثار علمای اهل تسنن تنها کاربرد هدایت تکوینی به عنوان هدایت ایصالیه مطرح شده است که تنها فاعل آن خداوند متعال است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_4446_fc8e4fa200d8585c9a84630297a242b0.pdf

دانشگاه قم پژوهش های تفسیر تطبیقی 2476-4191 12 2 2026 06 22 A Comparative Historical Study of the Verses on the "Creation of Actions" from the Perspectives of Kalabadhi and Allameh Tabatabʿi with Emphasis on the Books "Al-Taʿarof" and "Al-Mizān" بررسی تطبیقی تاریخی آیات «خَلق الافعال» از نگاه کلآبادی و علامه طباطبای با تاکید برکتاب« التعرّف» و « المیزان» 4621 10.22091/ptt.2026.10433.2315 FA سیدمحمدرضا حسینی دانشیار دانشگاه پیام نور 0000-0003-4781-3351 Journal Article 2024 02 27 Abstract: The topic of "creation of actions" (khalq al-afʿāl) has long been a subject of interest for exegetes and theologians within the Imāmiyya, Muʿtazila, Ashʿarī, and Sufi traditions. This study analyzes the theory of Kulābādhī, a Sunni Sufi-oriented exegete and theologian (4th century AH), as presented in his work al-Taʿaruf, in comparison with the perspective of the contemporary Shia scholar and exegete ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī in al-Mīzān, on the question of whether humans are absolutely the creators of their good and evil actions. Using an analytical, descriptive, and comparative approach, the study examines their views in light of Qur'anic evidence. The findings reveal that Kulābādhī, citing Qur'anic verses, considers God as the creator of all human actions—both good and evil—an interpretation that leads to a deterministic perspective for him and his followers. In contrast, ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, in al-Mīzān, refutes Kulābādhī’s view by reinterpreting the verses used by Kulābādhī and introducing other Qur'anic passages. He engages with concepts such as the philosophy of reward and punishment, divine questioning about human actions, the existence of paradise and hell, and accountability on the Day of Judgment. Ultimately, ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī advocates for the doctrine of al-amr bayn al-amrayn ("the position between two extremes"), which negates the attribution of evil actions to God while affirming that good actions originate from God. چکیده: مبحث «خَلق افعال» از دیرباز مورد توجه مفسران و متکلمان امامیه، معتزله، اشاعره و صوفیه بوده است. در پژوهش پیش‌رو، نظریه کلاباذی، مفسر و متکلم سنی صوفی مسلک (ق4هـ) در کتاب " التَعرُّف" با دیدگاه اندیشمند و مفسر شیعه معاصر، علامه طباطبایی در" المیزان"، در باره مسئله "خلق افعال" به این معنا که آیا انسان به طور مطلق خالق افعال خیر و شر خود است؟ به شیوه تحلیلی، توصیفی و تطبیقی مورد بررسی قرار گرفت. باتوجه‌به گزاره‌های تفسیری، تطبیق داده شد و در پاسخ پرسش مذکور به این جواب رسیده شد، کلاباذی در کتاب خود با تمسک به آیات قرآن، خالق همه افعال انسان – خیر و شر- را خدا دانست که نتیجه‌ای جز جبرگرا بودن او و پیروانش به دست نمی‌دهد. در مقابل علامه طباطبایی در " المیزان" با تکیه بر تفسیر آیاتی که کلاباذی برای اثبات ادعای بدان‌ها متوسل شده بود، و طرح دیگر آیات، مباحثی همچون فلسفه ثواب و عقاب، فلسفه سئوال و جواب خداوند درباره اعمال انسان، وجود بهشت و جهنم، حساب روز قیامت، دیدگاه کلاباذی را رد کرد و قائل به "الأمر بین الأمرین" شد که حاصل آن نفی صدور افعال شرِ انسان از سوی خدا، و استناد افعال خیرِ او به خداوند است.

https://ptt.qom.ac.ir/article_4621_2c50068a50b2cb68f83b5b92acdb5dd5.pdf