https://ptt.qom.ac.ir/ پژوهش های تفسیر تطبیقی fa daily 1 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 https://ptt.qom.ac.ir/article_3612.html مسئله: این پژوهش به تحلیل انتقادی مفهوم «حیات» به‌عنوان یکی از صفات الهی در قرآن کریم از منظر تفاسیر با رویکرد کلامی فریقین می‌پردازد. چالش اصلی، تفاوت بنیادین میان حیات الهی و حیات مخلوقات و نحوه انتساب این صفت به خداوند در آیات قرآن است. هدف: هدف اصلی، تبیین دیدگاه‌های مفسران فریقین درباره مفهوم حیات الهی و ارزیابی انتقادی جایگاه آن در نظام اعتقادی اسلام است. روش: این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای تطبیقی- انتقادی انجام شده است. ابتدا کاربردهای قرآنی واژه «حیات» بررسی و سپس دیدگاه‌های مفسران و متکلمان در توجیه این صفت برای خداوند تحلیل گردیده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که برخی مفسران حیات الهی را به معنای بقاء و جاودانگی می‌دانند، و برخی دیگر با رویکردی عقلی و فلسفی، آن را صفتی ذاتی و منشأ کمال در علم و قدرت معرفی می‌کنند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که تفسیرهای فلسفی-کلامی فراتر از معنای لغوی رفته و مبتنی بر مبانی عقلانی هستند. نتایج: نتیجه پژوهش نشان داد که حیات الهی صفتی ذاتی و ازلی است که منشأ سایر صفات الهی بوده و با توحید قرآنی سازگار است. تطبیق دیدگاه‌های مفسران فریقین، همسویی آن‌ها را در اصول بنیادین مانند ازلیت و پایداری حیات الهی نشان داد. این صفت چندبُعدی، شامل دوام وجود، علم مطلق و قدرت نامحدود است و نقش مهمی در تثبیت توحید دارد. https://ptt.qom.ac.ir/article_2977.html تطبیق تفاسیر روایی شیعه و دقت در وجوه تمایز آنها نشان می‌دهد که مؤلفان تفاسیر روایی هم‌چون سایر مفسران با تأثیرپذیری از شرایط زمینه‌ای، در راستای کشف مراد آیات اجتهاد نموده‌اند و در قالب گزینش و چینش روایات یا با الفاظ و عبارات خویش، دیدگاه‌های خود را بیان کرده‌‌اند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست مفهوم «زمینه» در دیدگاه‌های هرمنوتیک مؤلف‌محور، وجه تمایز تفاسیر مشهور روایی متقدم و متأخر شیعه در اعجاز قرآن بررسی و تحلیل شده است. مؤلفان تفاسیر روایی متقدم ذیل آیاتی که به نحوی با اعجاز ارتباط دارد از جمله آیات تحدی، سخنی از اعجاز قرآن و ناتوانی مردم از هماوردی با قرآن به میان نیاورده‌اند و غالباً این آیات را به الهی دانستن امر ولایت علی (ع) تفسیر کرده‌اند، اماچند سده بعد مؤلفان تفاسیر روایی متأخر شیعی علاوه بر آوردن روایات یادشده در تفاسیر متقدم، روایاتی درباره اعجاز قرآن را نیز آورده‌اند و گاه درباره ابعاد گوناگون اعجاز قرآن هم اظهارنظر کرده‌اند. این تمایز جدی در رویکرد را با توجه به دو مؤلفۀ عمده یعنی ریشه‌های تکوین نظریه اعجاز قرآن و همچنین دقت در سیر تحول مباحث کلام شیعه پیش و پس از مکتب عقل‌گرایانه بغداد به عنوان زمینه‌های اثرگذار می‌توان تحلیل کرد. https://ptt.qom.ac.ir/article_3746.html بحث درباره اخلاقی بودن خدا از مباحث مهم در فلسفه و الهیات است. پرسش آن است که آیا خدا اخلاقی رفتار می‌کند / باید رفتار کند یا نه. یکی از پیامدهای مهم این بحث پاسخ به این پرسش است که آیا خدا به لحاظ اخلاقی پاسخگو است یا خیر. در فرهنگ اسلامی، این بحث را از راه نزاع مشهور حسن و قبح در کلام می‌توان پی گرفت. از دیدگاه اشاعره خدا مقید به اخلاق نیست و بنابراین از نظر اخلاقی هم پاسخگو نیست. در مقابل، عدلیه (معتزله و امامیه) معتقدند خدا باید اخلاقی رفتار کند و در نتیجه از نظر اخلاقی نیز باید پاسخگو باشد. این اختلاف در تفسیر قرآن نیز اثر می‌گذارد و هر دو گروه، در اثبات دیدگاه خود به آیاتی از قرآن استناد می‌کنند. به نظر می‌رسد بیش از همه آیه 23 سوره انبیاء در اثبات پاسخگو نبودن خدا مورد استناد اشاعره و آیه 165 سوره نساء در اثبات پاسخگو بودن خدا مورد استناد عدلیه قرار می‌گیرد. در این مقاله پس از گزارش این دیدگاهها، نشان داده‌ایم که نتیجه داوری درباره این اختلاف از راه ادله متنی و فرامتنی بیشتر به سود عدلیه است و لذا تفسیر آنان از آیات مورد اشاره، پذیرفتنی‌تر به نظر می‌آید. https://ptt.qom.ac.ir/article_3930.html قرآن کریم به عنوان مهم ترین منبع دین اسلام، برای معاد و حیات پس از مرگ، اهمیت ویژه ای قائل شده است و بر وقوع مَعاد و کیفیت آن تأکید کرده اند. اکثر اندیشمندان مسلمان معتقدند معاد از منظر قرآن کریم هم روحانی است و هم جسمانی، ولی در کیفیت معاد جسمانی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. برخی آیات قرآن را بر معاد جسمانی عنصری و برخی دیگر آن را بر معاد جسمانی مثالی منطبق دانستند. یک از آیاتی که در کیفیت معاد جسمانی محل نظر مفسران قرار گرفته، آیه 99 سوره إسراء است که ملاصدرا از این آیه معاد جسمانی مثالی و علامه طباطبایی از آن معاد جسمانی عنصری را نتیجه گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا تفسیر ملاصدرا از آیه 99 سوره إسراء درست است یا تفسیر علامه طباطبایی؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و بررسی تفسیر ملاصدرا و علامه طباطبایی از این آیه می پردازد و پس از بررسی آنها به این نتیجه خواهد رسید که تفسیر علامه طباطبایی به واقعیت نزدیک‌تر است و تفسیر ملاصدرا نمی تواند تفسیر صحیح از این آیه تلقی شود؛ از این رو، آیه 99 سوره إسراء مفید معاد جسمانی عنصری است. https://ptt.qom.ac.ir/article_2806.html محمود بن عمر زمخشری در «الکشاف»، برای آیه‌ی شریفه‌ی «یا ایّها المزّمّل»، در مقام بیان معنای ماده‌ی «زمل»، دو معنای «پوشش» و «حمل» را ذکر کرده و سپس سه شأن نزول «تهجین و توبیخ پیامبر توسط خدای متعال به علت سستی ایشان در عبادت»، «مدح پیامبر توسط خدای متعال به علت نماز خواندن ایشان در چادر عایشه» و «درخواست پوشش از سوی پیامبر از حضرت خدیجه در آغاز وحی» را مطرح نموده‌است. سه شأن نزولی که برخاسته از معنای «پوشش» است، دارای موافقان و مخالفانی در میان مفسرین عامه است. این پژوهش با روش تطبیقی - انتقادی، با بررسی معاجم لغوی و لحاظ نتایج تفاسیر برآمده از هر معنا، هر سه تفسیر از این شأن نزول‌ها را به دلایل تاریخی و اعتقادی قابل قبول ندانست؛ نیز در گزینش معنای ارجح میان یازده معنای ذکر شده توسط لغویان، معنای «حمل» را به دلایلی نظیر اصالت و شیوع، پشتوانه‌ی تفسیری و هم‌خوانی با خطابات تحسینی قرآن درباره‌ی رسول خدا ، نسبت به دیگر معانی از جمله «پوشش»، محتمل‌تر دانست. https://ptt.qom.ac.ir/article_3899.html کرامت انسانی به‌مثابه یکی از بنیادی‌ترین مباحث فلسفی و الهیاتی قرآن کریم، همواره محور تحولات معرفتی در اندیشه اسلامی و مطالعات تفسیری بوده است. پژوهش حاضر با رهیافتی تطبیقی بر آن است تا ضمن بازشناسی و تحلیل نظام‌مند اصول کرامت انسانی در قرآن، تفاوت‌ها و مشترکات رویکردهای دو مفسر برجسته معاصر ــ سید عبدالحسین طیب و سید قطب ــ را به روشنی واکاوی کند. بر این اساس، مسئله اصلی تحقیق، تبیین چیستی و حدود اصول کرامت انسانی و چگونگی انعکاس آن‌ها در تفاسیر منتخب است. بر پایه تحلیل متون تفسیری «اطیب البیان» و «فی ظلال القرآن»، هشت اصل بنیادین در حوزه کرامت انسانی شناسایی شده که هر یک مبتنی بر فهمی عمیق از ساختار معنایی قرآن و مقاصد تربیتی آن است؛ اصولی نظیر تعقل و تفکر، تدریج، برابری، آزادی انتخاب، تناسب و اعتدال، هدفمندی، فطرت‌گرایی و پویایی. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که طیب با ابتنا بر سنت روایی و تاکید بر فهم اجتماعی ـ تربیتی آیات، کرامت انسانی را در چارچوب آموزه‌های اهل‌بیت(ع) و با رویکرد انسجام‌بخش به ساختار جامعه تفسیر می‌کند؛ در حالی که سید قطب، با اتخاذ نگرشی اصلاح‌گرایانه و تاکید بر ابعاد حرکت‌آفرین و تمدن‌ساز قرآن، بر نقش بنیادین اندیشه و آزادی اراده فردی در تحقق کرامت انسانی پای می‌فشرد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4000.html یکی از مفاهیم بنیادین در قرآن، زمان است؛ مفهومی که در بستر روایت‌های وحیانی، گاه مطلق و تاریخی و گاه کیفی، فشرده و قدسی تجربه می‌شود. آیاتی همچون معارج/4، سجده/5 و حج/47 و مواردی دیگر به‌روشنی نشان می‌دهند که فهم قرآنی از زمان، صرفاً خطی و مادی نیست، بلکه واجد ابعادی متعالی و تجربه‌گرایانه است. در این مقاله، با تکیه بر نظریه میرچا الیاده دربارۀ «زمان قدسی» و تمایز آن با «زمان سکولار»، تلاش شده است کیفیت تجربه‌شدۀ زمان در برخی آیات قرآن بررسی شود. الیاده معتقد است زمان قدسی، بازگشت‌پذیر، متفاوت از زمان تاریخی و واجد معناست. این مطالعه به‌دنبال آنست که به روش توصیفی و تحلیلی، درک ژرف‌تری از نحوۀ مواجهه قرآن با مسألۀ زمان، تجربۀ قدسی و هستی انسان فراهم کند. تحلیل آیات معطوف به قیامت، عروج، خلقت و تجربۀ پیامبران نشان می‌دهد که قرآن نیز نوعی ساختار زمانی کیفی و متعالی را بازنمایی می‌کند که بیشتر با ادراک دینی از زمان، پیوند دارد تا محاسبه‌پذیری فیزیکی آن. https://ptt.qom.ac.ir/article_3712.html مسئله اصلی این پژوهش شامل درک و تحلیل نظام حکمرانی اسلامی و شناسایی مؤلفه‌های آن در دیدگاه این دو مفسر برجسته است. در این راستا، به این پرسش پرداخته می‌شود که حکمرانی مطلوب از دید این دو مفسر چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه می‌تواند در جوامع اسلامی معاصر به کار رود. فرضیه پژوهش بیانگر این است که با وجود تفاوت‌های روش‌شناختی میان علامه طباطبایی و فخر رازی، هر دو بر اصول مشترکی در حوزه حکمرانی تأکید دارند که می‌تواند الگوی حکمرانی اسلامی در دنیای امروز را شکل دهد. روش تحقیق این مطالعه توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است که با تمرکز بر آیات کلیدی سوره نساء، مخصوصاً آیات 58 و 59، دیدگاه‌های حکمرانی در تفاسیر المیزان و مفاتیح الغیب را تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که از دیدگاه علامه طباطبایی، حکمرانی اسلامی بر چهار رکن اساسی یعنی عدالت، مشورت، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری استوار است. فخر رازی نیز با رویکردی فقهی-کلامی، به تبیین عملی همین اصول در عرصه حکمرانی می‌پردازد و چارچوبی جامع برای اِعمال این اصول ارائه می‌دهد. https://ptt.qom.ac.ir/article_3453.html در تفسیر آیه اول سوره انسان، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه شده که ناشی از اختلاف‌نظر در معنای «انسان»، «حِینٌ مِنَ اَلدَّهْرِ»، «لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً» و نیز کل آیه و تعیین معنای استفهام است. دربارهٔ معنای «انسان» عده‌ای از مفسران معتقد به مصداق عام و عده‌ای دیگر، معتقد به مصداق خاص هستند. در مورد «حینٌ مِنَ الدَّهر»، گروهی از مفسران از تعیین بازهٔ زمانی مشخص خودداری کرده‌اند، درحالی‌که گروهی دیگر، بر اساس مصداق انسان، تلاش کرده‌اند زمان دقیقی را برای آن تعیین کنند. در خصوص جمله «لَمْ یَکُنْ شَیْئًا مَذْکُورًا»، مفسران مراتب مختلفی را برای «شیئًا مذکورًا» برشمرده‌اند. همچنین، در مورد نوع استفهام در آیه، دیدگاه‌هایی چون استفهام تقریری، استفهام انکاری و خبر تقریری مطرح شده است. در این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است، باتوجه ‌به هدف سوره و ارتباط آیات، این نتیجه آشکار شد که با برقراری ارتباط «انسان» و «شیئا مذکورا» با ابرار (ع)؛ مقصود آیه اول، ظهور ابرار (ع) و انسان‌های برجسته‌ای است که خلیفةاللهی را محقق نموده‌اند. آنها با انجام اعمالی از سر اختیار، انسان را مطرح نموده‌اند. درباره کل آیه، گرچه با در نظرگرفتن استفهام تقریری و باتوجه‌به مراتب مختلف «شیئا مذکورا»، پاسخ متفاوت است؛ ولی درحقیقت استفهام در مقام اعجاب و بیانگر ظهور زودهنگام ابرار (ع) است. https://ptt.qom.ac.ir/article_3807.html تخیل به‌عنوان نیرویی واسط میان عقل و حس، یکی از ابزارهای مهم درک مفاهیم فراتر از ظاهر در متون مقدس به‌ویژه قرآن کریم است. این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی، به بررسی نقش و شیوه‌های بهره‌گیری از عنصر تخیل در دو تفسیر معاصر یعنی من وحی القرآن اثر سید محمدحسین فضل‌الله(از مفسران شیعه) و التفسیر المنیر اثر دکتر وهبه زحیلی(از مفسران اهل‌سنت) می‌پردازد. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که فضل‌الله با نگاهی خلاقانه و هنری، از تخیل برای بازآفرینی فضای روانی، عاطفی و اجتماعی قصص قرآنی بهره می‌گیرد و این عنصر را در خدمت فهم عمیق‌تر و تأثیرگذارتر از آیات قرار می‌دهد. در مقابل، زحیلی با رویکردی محتاطانه‌تر، تخیل را بیشتر در چارچوب تحلیل‌های عقلانی، تاریخی و تعلیمی به کار می‌گیرد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که هر دو مفسر، با رویکردی متعادل، از تخیل بهره گرفته‌اند؛ اما میزان، شکل، و هدف بهره‌برداری آن‌ها متفاوت است. این مقاله ضمن تبیین جایگاه تخیل در تفسیر قرآن، رویکردهای متنوع تفسیری در بهره‌گیری از آن را تحلیل و مقایسه می‌کند. https://ptt.qom.ac.ir/article_3548.html چکیده یکی از آیات محل اختلاف میان مفسران شیعه، آیۀ سوم سورۀ نور «الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلاَّ زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً» است که بیانگر همسانی زانی با زاینه ومشرکه در نکاح است ـ به رغم به عدم همسانی حداقل در مواردی ـ به طوریی که برخی آن را از آیات مشکل و برخی دیگر از آیات محکم با معنای روشن دانسته‌اند.و گروهی ، آیه را بیانگر ساحت تشریع احکام فقهی و منع ازدواج زناکار با غیرهمتای خود دانسته‌اند؛ در مقابل افرادی آیه را درساحت اِخبار از واقعیات خارجی غالبی، تلقی کرده‌اند. پرسش اصلی پژوهش پیشرو این است که آیا می توان ساحتی دیگر را برای این همسانی به قران کریم نسبت داد ؟ یا همچون گذشتگان ناگزیر از پذیریش این دو ساحت و به ناچار مواجه با اشکالات متعدد وعدم سازش مفاد آیه با شمار زیادی از آیات و فقه شیعه باشیم.این پژوهش به روش توصـیفی‌تحلیلی به بررسی تطبیقی آرا مفسران پیرامون آیه پرداخته، و نتایج آن بیانگر این است که امکان اراده اِخبار از هم‌ترازی زانی، زانیه و مشرکه در ساحت معنوی و ایمانی، بر اساس میزان‌های حقیقی نزد خداوند وجود دارد. و شواهد فراوان بلکه دلائلی آن را تایید می کند و از اشکالات وارد بر تفاسیر مبتینی بر دو ساحت پیشین نیز به ‌دور است. https://ptt.qom.ac.ir/article_3794.html قرآن کریم داستان ذبح گاو را در سوره بقره بیان کرده است مفسران فریقین در تعیین جنسیت گاو با یکدیگر ‏اختلاف نظر دارند برخی معتقدند بنی اسرائیل مأمور به قربانی ماده گاو بوده‌ و گروه دیگر می‌گوید بنی اسرائیل ‏در ابتدا موظف به قربانی یک گاو با هر جنسیتی بوده است این اختلاف ریشه در واژه «بقره» دارد گروه اول «تاء» ‏واژه بقره را به معنای تأنیث حمل می‌کند و معقتد است واژه بقره به معنای ماده گاو در مقابل واژه ثور به معنای ‏گاو نر قرار دارد و ساختار مذکر و مونث آنها با یکدیگر متفاوت است. گروه دوم «تاء» واژه بقره را به معنای «تاء» ‏وحدت می‌داند. دست یابی به نظر صحیح در این باره با تأکید بر تحلیل و معنا شناسی واژه بقره هدف این مقاله ‏است و برای دست یابی به این هدف از روش توصیفی- تحلیلی استفاده کرده است و به این نتیجه دست یافته ‏است که دیدگاه اول دیدگاه تمامی نیست؛ زیرا از نظر علم لغت «تاء» واژه بقره به معنای تأنیث نیست و در مقابل ‏واژه ثور کلمه ثوره به معنای گاو ماده قرار دارد همچنین به اجماع لغت دانان «تاء» واژه بقره معنای وحدت و ‏تمیز فرد از جنس می‌دهد. ‏ https://ptt.qom.ac.ir/article_3778.html از مباحث مهم تفسیری، فقهی و تاریخیِ اسلام، موضوع «جهاد» است. بحثی که به عنوان یکی از مسائل مهم دینی شناخته می‌شود. در گسترۀ این موضوع، بحث جهاد ابتدایی یکی از جستارهای پرچالش در عصر غیبت و به ویژه دوران کنونی به شمار می‌رود که فهم نادرست آن باعث شده تا برخی کج‌اندیشان آن را دستاویز سوء استفاده‌های سیاسی خود قرار داده و نیز در نقطۀ مقابل بسیاری از بداندیشان با آن به اسلام و قرآن حمله نموده و اسلام را دین خونریزی و خشونت معرّفی نمایند.از طرفی برخی اندیشمندان مسلمان برای تطهیر چهرۀ اسلام به طور بنیادی منکر مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن شده‌اند و تمامی جهادهای صدر اسلام را جهادهایی دفاعی و به منظور دفع تجاوزگری دشمنان دانسته‌اند و هدف از آنها را تنها دفع تعدّی و نه مبارزه با شرک و اعتقادات باطل دانسته‌اند و اساساً چنین مبارزه‌ای را برخلاف آزادی و اختیار انسان بر شمرده‌اند. دکتر عبدالستار مؤلّف تفسیر الجامع از جملۀ این مفسّران است.در این مقاله با بررسی تطبیقی دیدگاه‌های دکتر عبدالستار ذیل آیات جهاد با آرای آیت الله جوادی آملی، این نکته به اثبات رسید که در اسلام جهاد ابتدایی بر اساس شواهد قرآنی و نیز سنّت نبوی وجود داشته است، هرچند که هدف آن به همان روح دفاع باز می‌گردد و دلایل دکتر عبدالستار در مورد سیاق برخی آیات نادرست می‌باشد. https://ptt.qom.ac.ir/article_3718.html این پژوهش با هدف تحلیل علم‌سنجی تولیدات فصلنامه «پژوهش‌های تفسیر تطبیقی» انجام شده است؛ نشریه‌ای که در حوزه مطالعات تطبیقی متون دینی، فلسفی و فرهنگی جایگاه ویژه‌ای دارد. تحلیل داده‌های علمی این نشریه به شناسایی روندهای تحقیقاتی، گرایش‌های موضوعی، و ارزیابی عملکرد نویسندگان و نهادها کمک می‌کند. اهداف اصلی پژوهش شامل بررسی روند رشد مقالات، تحلیل هم‌رخدادی واژگان، هم‌نویسندگی، شناسایی واژگان پرتکرار، خوشه‌های موضوعی، و نهادهای پرتولید است. داده‌ها از پایگاه ISC استخراج و با استفاده از نرم‌افزارهای Excel و Bibliometrix تحلیل شدند. روش‌های مورد استفاده شامل تحلیل شبکه هم‌نویسندگی و واژگان است. نتایج نشان داد که انتشار مقالات از سال ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ رشد داشته و سپس کاهش یافته است. واژه «تفسیر» در مرکز شبکه واژگان قرار دارد و مفاهیمی چون «قرآن» و «تفسیر تطبیقی» نیز برجسته‌اند. بیشتر مقالات به‌صورت گروهی نوشته شده و تمرکز پژوهشی در سال‌های اخیر به سوی موضوعات فرهنگی و قرآنی تغییر یافته است. این یافته‌ها نشان‌دهنده تنوع موضوعی و رشد همکاری‌های علمی است. در پایان، استفاده از روش‌های ترکیبی کمی و کیفی در پژوهش‌های آینده توصیه می‌شود. https://ptt.qom.ac.ir/article_3445.html با عنایت به نقش قرائن مکان، زمان و مخاطب در کشف دقیق مراد های خدای متعال از آیات، تاریخ-گذاری سوره‌های قرآن کریم از مهمترین فعالیت‌های قرآن پژوهی است. یکی از سوره‌هایی که در خصوص تاریخ نزول آن اختلاف وجود دارد، سورة فتح است. قرائن موجود در خصوص زمان نزول این سوره، دو دسته‌اند؛ برخی از آنها بر نزول سوره پس از صلح حدیبیه و برخی دیگر بر نزول آن پس از فتح مکه دلالت دارند. یکی از این قرائن که به استناد آن می‌توان در خصوص تاریخ نزول سورة فتح قضاوت نمود، شناخت مصداق «فَتْحاً مُبِیناً» در آیة شریفة «إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً»(فتح:1) است. تعیین این مصداق، در طول تاریخ تفسیر معرکة الآراء مفسران بوده است. بررسی‌های انجام گرفته در ضمن این مقاله ثابت می‌کند که از میان احتمالات مختلف در خصوص مصداق این فراز شریفه، تنها فتح مکه می‌تواند مصداق آن باشد که بر پایة آن و به استناد سایر قرائن موجود، سورة مبارکه فتح، پس از فتح مکه توسط مسلمانان در سال هشتم هجرت، نازل شده است. رویکرد این پژوهش، قرآن محوری است که بر مبنای آن، محکمات دینی(عقل، قرآن، سنت، تجربه، سیرة عقلاء و متشرعه، ترتیب نزول سوره‌ها و ...) بر محور قرآن‌کریم، داور اندیشه‌ها و عملکردهای دینی است. https://ptt.qom.ac.ir/article_3031.html یکی از آیات قرآن کریم که همواره با خوانش‌های متفاوتی مواجه بوده است آیه‌ی «کلُّ مَنْ عَلیها فَان» می‌باشد.پژوهش حاضر، مهمترین خوانش‌ها را در این باره، به سه دسته تقسیم می‌نماید. مطابق با خوانش نخست که آراء اکثریت مفسران را به خود اختصاص داده است، «فناء» در عبارت شریفه، بر عدم و نابودی دلالت ندارد بلکه مقصود از آن، مرگ به عنوان فرآیند انتقال روح از عالم دنیا به عالم برزخ می‌باشد. در دسته‌ی دوم از خوانش‌ها، «فناء»، ناظر بر نابودی مطلق تمام مخلوقات در برابر حق‌تعالی می‌باشد که آن بیانگر فنای ذاتی ممکنات در برابر واجب الوجود هستی بخش است. و اما بر مبنای سومین خوانش، مقصود از «فناء»، سطحی از شناخت است که به موجب حصول آن، نابودی ماسوی الله و به بیان دیگر حقیقت توحید وجودی درک می‌گردد. در این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی صورت گرفته، تلاش شده‌است با بهره‌مندی از قرائن تفسیری، به بررسی و ارزیابی دیدگاه‌های مطرح شده پرداخته شود. نتایج بدست آمده حاکی از آنست که بر خلاف خوانش قاطبه‌ی مفسران، «فناء» در عبارت شریفه به معنای مرگ و انتقال روح از نشئه‌ی دنیا به نشئه‌ی آخرت نیست بلکه این واژه می‌تواند در بردارنده‌ی مضمونی همسو با هر یک از خوانش های دوم و سوم ‌باشد که به ترتیب در مقام بیان دیدگاه های «وحدت وجود» و «وحدت شهود» از مبانی عرفان هستند. https://ptt.qom.ac.ir/article_3433.html در سرآغاز سوره روم، هر یک از فعل‌های «غلبت» و «سیغلبون» به دو صیغه معلوم و مجهول قرائت شده اند. بر این اساس، دو تفسیر متفاوت مطرح می‌شود که بر وفق یکی، قرآن پس از یادکرد غلبه اهل فارس بر رومیان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، بر اهل فارس غلبه خواهند کرد اما بر وفق دیگری، قرآن پس از یادکرد غلبه رومیان بر مسلمانان، وعده می‌دهد که رومیان در آینده نزدیک، مغلوب مسلمانان می‌شوند‌. تحقیق حاضر نشان می‌دهد که در سرآغاز سوره روم، طرف نزاع رومیان، مسلمانان هستند که با لفظ «المؤمنون» یاد شده‌اند نه آن که طرف نزاع، مردمان فارس باشند که در متن قرآن، مذکور نیستند. بدینسان به قرینه سیاق، می‌توان ادعا کرد که قرائت راجح، قرائت به صیغه معلوم «غلبت» و به صیغه مجهول «سیغلبون» می‌باشد. بر این فرض، سوره روم در دوران مدنی، پس از نبرد موته و مغلوب شدن مسلمانان در آن نبرد، نازل شده است و پیام سرآغاز آن، وعده نصرت خداوند و مغلوب شدن رومیان به دست مسلمانان در چند سال آینده است. https://ptt.qom.ac.ir/article_3611.html موضوع «کلاله» در نظام ارث اسلامی، به دلیل اهمیت و پیچیدگی‌های تفسیری و فقهی، یکی از مسائل چالش‌برانگیز قرآنی است که ریشه‌های لغوی، اصطلاحی و تفسیری آن بر احکام ارث تأثیر عمیقی گذاشته است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی میان منابع شیعه و اهل سنت، به بررسی این موضوع می‌پردازد. کلاله از نظر لغوی معانی متعددی مانند احاطه، ضعف یا بُعد دارد و در اصطلاح فقهی تعاریف متفاوتی نظیر موروث فاقد ولد و والد، ورثه حاشیه‌ای یا اخوه پیدا کرده است. این ابهامات با تفسیر آیات قرآنی، به‌خصوص آیه ۱۲ سوره نساء و آیه ۱۷۶ پیوند خورده و با استناد به سنت نبوی، سیره صحابه و روایات ائمه تشریح شده است. این تفاوت‌های تفسیری به اختلافات فقهی میان مذاهب اسلامی منجر شده که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: در فقه امامیه، جد هم‌مرتبه اخوه است، اما نزد اهل سنت حاجب تلقی می‌شود؛ امامیه توارث اخوه با بنت را نفی می‌کند، در حالی که اهل سنت آن را می‌پذیرد؛ همچنین امامیه عول را رد کرده و رد را تأیید می‌کند، برخلاف برخی دیدگاه‌های اهل سنت که عکس این را پذیرفته‌اند. این واگرایی‌ها، که ریشه در مبانی تفسیری و اصولی دارد، کلاله را به عرصه‌ای برای اجتهاد و شکل‌گیری نظام‌های حقوقی متمایز تبدیل کرده و تأثیرات قابل‌توجهی بر قواعد ارث در اسلام بر جای گذاشته است. https://ptt.qom.ac.ir/article_3715.html (وجه‌الله) از جمله آیات متشابهی است که در چند آیه از قرآن کریم آمده و معنای آن با ابهام همراه است. مفسران با رویکردهای مختلف به تفسیر معنای وجه‌الله پرداخته و دیدگاه‌های مختلفی داشتند که برخی را به تجسیم و برخی را به تأویل کشانده است. به طور قطع برداشت صحیح از آیه شریفه که همراه با تحلیل رویکردهای مختلف تفسیری باشد، می‌تواند در گام اول ابهام آیه را برطرف کرده و در گام دوم معنای مرجح را با دلایل متعددی بیان کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی رویکردهای مختلف مفسران روایی، فلسفی کلامی و همچنین مفسران تفسیر عرفانی درباره مفهوم این آیه را مورد تحلیل و ارزیابی قرار می‌دهد. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که هر سه رویکرد تفسیری متفاوت ارائه می‌دهد و تلفیق بین آن‌ها و استفاده از روش‌ها و تحلیل‌های متفاوت از این رویکرد‌ها به ایجاد تفسیری همه‌جانبه از یک آیه منجر می‌شود و از نگاه تک بعدی و تفسیری سطحی جلوگیری می‌کند. البته تفسیر عرفانی به جهت کشف معنای باطنی آیات از عمق معنایی بیشتری برخودار است https://ptt.qom.ac.ir/article_3856.html آیه ۱۰۶ بقره مشهور به آیه نسخ، از آیاتی است که در تفسیر آن، میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد؛ اهمیّت بررسی این آیه بدان جهت است که یکی از دلایل مهم قائلان به نسخ در آیات قرآن، این آیه می‌باشد؛ که در صورت اثبات عدم این دلالت بر نسخ آیات قرآن، این مبنا و دلیل، مخدوش می‎شود. سیدمرتضی عسکری و هبه الدین شهرستانی از اندیشمندان معاصری هستند که دلالت این آیه بر نسخ آیات قرآن را نپذیرفته و از آن تفسیر دیگر ارائه می‌دهند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، آراء تفسیری این دو اندیشمند را، مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهد و اشتراکات و افتراقات آراء تفسیری این دو را تبیین می‌نماید. نتیجه آن که: هر دو مفسر مشترکاً دلالت این آیه بر نسخ آیات قرآن را نمی‌پذیرند؛ با بررسی سیاق آیه، تاریخ نزول آیات ناسخ و معناشناسی واژه «آیه»، به نظر می‌رسد نظریه هر دو اندیشمند در این باره، صحیح است؛ اما در مصداق‎یابی مصادیق نسخ و واژه «آیه»، این نظریه با چالش‎هایی روبه‎رو است؛ که با بررسی تاریخی نزول آیه 106 بقره، نمی‎توان تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه را از مصادیق نسخ دانست. https://ptt.qom.ac.ir/article_3857.html خطاهای شناختی و مغالطات منطقی از عوامل اصلی لغزش در رفتار و داوری‌های ارزشی‌اند. واکاوی سازوکار این خطاها در کفرورزی، مسیر تصمیم‌گیری عقلانی و اخلاقی را روشن‌تر می‌سازد. قرآن کریم در آیات گوناگون به واکنش‌ها، استدلال‌ها و مقاومت‌های روانی و معرفتی کافران، مشرکان و منافقان در برابر وحی الهی پرداخته است. این پژوهش با رویکرد تفسیری و با بهره‌گیری از مفاهیم روان‌شناسی شناختی و منطق غیرصوری، به شناسایی و دسته‌بندی این خطاها می‌پردازد. روش تحقیق، تحلیلی–استنباطی و بر پایه تحلیل محتوای کیفی آیات، همراه با ارجاع به منابع تفسیری است. نتایج نشان می‌دهد مغالطاتی چون تکذیب، تحویلی‌نگری، قیاس با فعل نفس، اصالت‌بخشی به سنت و ثروت، توهین، تحریف، نقل‌قول ناقص، هم‌بستگی‌های غیرواقعی، تفسیر ناصواب و توسل به هیجانات از مهم‌ترین شگردهای مخالفان وحی در مواجهه با پیامبران بوده است. این رویکردی میان‌رشته‌ای در تفسیر تطبیقی، افزون بر فهم ژرف‌تر ساختارهای مغالطی در قرآن، زمینه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای آینده را در پیوند میان قرآن‌پژوهی، علوم شناختی و تفکر انتقادی فراهم می‌آورد و راهکارهایی برای رویارویی نظام‌مند با گفتمان‌های تحریف‌گر در سطح فردی و اجتماعی عرضه می‌کند. https://ptt.qom.ac.ir/article_3931.html اکثر مفسران، آیات آغازین سوره صافات«وَالصَّافَّاتِ صَفًّا*فَالزَّاجِرَاتِ زَجْرًا*فَالتَّالِیَاتِ ذِکْرًا» را ناظر به فرشتگان دانسته‌اند و این پیش‌فرض سبب شده است که سه آیه از بخش پایانی این سوره«وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ*وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ*وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ»(صافات/164-166) نیز در بیشتر تفاسیر به‌عنوان سخن فرشتگان تفسیر شود. در برابر این برداشت غالب، گروهی اندک آیات 164-166 را به پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نسبت داده و برخی دیگر، آیات را ناظر به صف‌های نماز جماعت تفسیر کرده و گروه چهارم نیز معنا را تعمیم داده و آیات را ناظر به مراتب سلوک انسانی و یا نقش همه مخلوقات در جهان هستی تفسیر کرده‌اند. از این‌رو، پژوهش حاضر از جهت حل اختلاف مفسران و تبیین جایگاه اهل‌بیت(ع) در قرآن ضرورت دارد. بر این اساس، مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، آراء ۳۳۰ مفسر اعم از شیعه و اهل‌سنت را در مورد آیات 164-166 گردآوری و در پرتو تحلیل ساختار سوره صافات و سیاق آیات ۱۴۹-182 ارزیابی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار معنایی و محتوایی سوره، گوینده این سه آیه را پیامبر اکرم(ص) معرفی می‌کند که در مقام معرفی جایگاه و منزلت «عباد مخلَص» سخن می‌گوید؛ نتیجه‌ای که با هدف کلی سوره هماهنگ است و می‌تواند راهگشای حل بخشی از اختلافات تفسیری باشد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4034.html این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی به بررسی تطبیقی آکراسیا (ضعف اراده) در تفاسیر قرآن با محوریت آرای مفسران اسلامی می‌پردازد و به نقد دیدگاه‌های سقراط و ارسطو درباره نسبت معرفت و عمل می‌پردازد. در یک سو دیدگاه سقراط قرار دارد که با نظریه «وحدت معرفت و عمل» معتقد است معرفت حقیقی ضرورتاً به عمل نیک می‌انجامد، و در سوی دیگر، نظریه ارسطو درباره امکان آکراسیا نشان می‌دهد انسان ممکن است با وجود معرفت به خیر، مرتکب شر شود. با تحلیل آیات قرآنی و بررسی تفاسیر فریقین، این مقاله نشان می‌دهد که قرآن با طرح مفهوم «معرفت تحریف‌پذیر» و تأکید بر نقش محوری تزکیه نفس، نظریه سومی ارائه می‌دهد که فراتر از این دو دیدگاه است. یافته‌ها حاکی از آن است که از منظر تفسیری قرآن، معرفت یقینی تنها زمانی به تعهد عملی می‌انجامد که با تزکیه همراه باشد؛ در غیر این صورت ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند تکبر، عناد یا هواپرستی بی‌اثر شود. این تحقیق با ارائه «مدل سه‌بعدی تعهد» (ترکیب معرفت، تزکیه نفس و لطف الهی) درصدد تبیین راهکار قرآنی برای غلبه بر آکراسیا بر اساس آرای مفسران اسلامی است. https://ptt.qom.ac.ir/article_4035.html در ارتباط با تفسیرِ آیه 57 سوره اِسراء، مصادیقِ مورد اشاره‌ی ضمیرِ «اولئک»، مفهوم و مصداقِ «الْوَسِیلَةَ» و اِعرابِ اسم «أَیُّ» در این آیه، سه معضل تفسیری هستند که محل اختلاف نظرِ مفسران شده‌اند. بررسی تطبیقی نظرات مفسران در حل این معضلات تفسیری و ریشه یابی اختلاف نظرِ آنها در این باره، هدف اصلی این پژوهش است و در راستای تامینِ این هدف تلاش می‌شود تا به این پرسش پاسخ داده شود که، «از بررسی و مقایسه نظرات مفسران در حل معضلات تفسیری آیه 57 سوره اِسراء چه نتایجی حاصل می‌شود؟». به نظر می‌رسد اختلاف نظرِ مفسران در راه حل‌هایی که برایِ معضلات تفسیری آیه 57 ارایه کرده‌اند، ریشه در نحوه پیوندی دارد که آنها بین این آیه و دو آیه پیش از آن برقرار کرده‌اند و این در حالی است که به تاثیرِ سیاقی آیه 54 توجه نداشته‌اند. بررسی پیوند‌های سیاقی آیه 57 نشان می‌دهد که این آیه به همراه سه آیه پیش از آن، به تبیین نظر قرآن درباره رابطه توسل با توکل می‌پردازند و می‌توان با تفسیر آیه 57 از این منظر در کنارِ بهره‌گیری از ظرفیت‌های مکتب نحوی سیبویه، به رویکردی جدید در حل معضلات تفسیری آن دست یافت. https://ptt.qom.ac.ir/article_4036.html آزادی بیان و حق اظهار نظر، به‌ویژه در حوزه نقد حاکمیت، از مسائل بنیادی اندیشه سیاسی اسلام و از شاخصه‌های جامعه دینی است. قرآن کریم در آیاتی مانند «وَ أَمْرُهُمْ شُورى‏ بَیْنَهُم» (شوری/۳۸) و «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ» (آل‌عمران/۱۰۴)، بر مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و ضرورت اصلاح قدرت سیاسی تأکید می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مفسران شیعه و اهل سنت چگونه حدود و ضوابط آزادی بیان در نقد حاکمیت را تبیین کرده‌اند و مبانی تفاوت دیدگاه آنان چیست. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، بر پایه تفاسیر شاخص شیعه مانند التبیان، مجمع‌البیان و المیزان، و تفاسیر برجسته اهل سنت از جمله جامع‌البیان، مفاتیح‌الغیب و الجامع لأحکام‌القرآن انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مفسران شیعه، بر پایه امامت و فریضه امر به معروف، نقد حاکمان را تکلیفی مستمر و اصلاح‌گرانه در چارچوب عدالت و مصلحت دانسته‌اند، در حالی‌که اهل سنت با تأکید بیشتر بر مصالح عمومی و پیشگیری از فتنه، نقد را در چارچوب حفظ وحدت امت سامان می‌دهند. نتیجه پژوهش، ارائه الگویی قرآنی از «آزادی نقد مسئولانه» است که میان عدالت، شریعت و ثبات اجتماعی توازن برقرار می‌سازد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4101.html یکی از مسائلی که لازم است مورد بحث و بررسی قرار گیرد، آیه خمس بیان شده در سوره انفال آیه 41 است ، چون برای فقرزدائی جامعه بسیار مهم است، لاجرم بحث از وجوب خمس و لوازم و احکام آن برای هر محقق در فقه لازم است. ما در این مقاله مختصر با توجه به آیه فوق ، درصدد هستیم دیدگاه سه مفسر بزرگ یعنی جارالله زمخشری و شیخ طبرسی و علامه طباطبایی را در این مساله به صورت تطبیقی بررسی نموده و آشکار نماییم که آنان در این مساله چه میزان اشتراک و چه میزان اختلاف نظر دارند. مساله به روش توصیفی تحلیلی بررسی شد و در مجموع می توان گفت هر سه مفسر وجوب خمس در غنائم جنگی را واجب می‌دانند. اما در غیر آن ، صاحب تفسیر کشاف واجب نمی‌داند؛ طبرسی تقریبا راه او را رفته است، با این تفاوت که فرموده ممکن است که اصحاب ما از ظهور عرفی غنیمت استدلال کنند و در غیرآن سرایت دهند اما مفهوم سخن او درنهایت همان است که صاحب کشاف بیان کرد. علامه طباطبایی براین باور است که در غیر از غنائم جنگی نیز خمس واجب و لازم است. https://ptt.qom.ac.ir/article_4243.html در میان مفسران قرآن، تبیین مفهوم واژه‌‌ی «نَفّاثات» در آیه‌ی «وَ مِنْ شَرِّ النَّفّاثاتِ فِی الْعُقَدِ» (فلق:4) از مواضع چالش‌برانگیز تفسیری به شمار می‌آید. بررسی دقیق معنای این واژه و شناسایی مصادیق آن در سیاق آیه، همواره با تنوّع آرای تفسیری همراه بوده است؛ به‌گونه‌ای که مفسران، بر اساس پیش‌زمینه‌های فرهنگی، زبانی و اعتقادی خویش، برداشت‌هایی متفاوت ارائه کرده‌اند. در بسیاری از تفسیرها، مصداق این واژه به «زنان ساحر» منحصر شده است؛ تحلیلی که بیش از آنکه ریشه در قواعد زبانی قرآن داشته باشد، از زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی دوره‌های تفسیری تأثیر پذیرفته است. داده های این مقاله، از طریق مطالعه‌ی کتابخانه‌ای و مستندسازی نظام‌مند گردآوری شده‌اند و بدین منظور، با بررسی ریشه‌ی لغوی، تحلیل کاربرد قرآنی، مطالعه‌ی نظام‌مند تفاسیر معتبر و بهره‌گیری از قواعد زبان عربی در کنار تحلیل‌های فرامتنی، تلاش می‌شود معنا و مصداقی دقیق‌تر و مستندتر از این واژه بازشناسی گردد. بر پایه‌ی یافته‌های این پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که با در نظر گرفتن کارکرد مبالغه برای «ة» در نفاثة، تعبیر مبالغه‌آمیز بودن«ة» با قواعد زبان عربی و تحلیل‌های متنی و فرامتنی سازگارتر است و مقصود از این واژه، عملی صرفاً فیزیکی یا حسی نیست، بلکه نمادی از تأثیر پنهانی و روانی کلمات و القائات شیطانی در بستر سحر است؛ امری که به جنسیت خاصی اختصاص ندارد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4244.html در مسئله‌ی عصمت انبیاء مفسران متناسب با مبانی کلامی خود به تفسیر آیات پرداختند. یکی از این انبیاء حضرت یونس(ع) می‌باشد که اتّهاماتی نظیر کم صبری، عصیان، نفی قدرت الهی، گناهکاری، ترک مسئولیت، ظلم و ... را به ایشان نسبت داده‌اند. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با تمرکز بر دیدگاه‌های فخر رازی، و علّامه طباطبایی، دو برداشت از مسئله‌ی عصمت را بررسی کرده است. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که فخر رازی مطابق با مبانی کلامی خود، معتقد به عصمت پیامبران پس از نبوّت است و عصمت را محدود به امور دینی می‌داند و معتقد است که حضرت یونس(ع) با ترک محل رسالت خود، فرمان الهی را نقض کرده و شایسته‌ی سرزنش است. او درخواست بخشش حضرت یونس(ع) را از خداوند به عنوان دلیلی بر گناهکار بودن ایشان می‌داند. در مقابل علّامه طباطبایی عصمت را در تمامی امور زندگی دانسته و معتقد است که حضرت یونس(ع) هیچ گناهی مرتکب نشده‌اند. به نظر او ترک محل رسالت توسّط حضرت یونس(ع) دستوری الهی و بخشی از حکمت خداوند است. علّامه به جای استفاده از واژه‌ی گناه برای انبیاء، از عبارت “ترک اولی” استفاده کرده و بر این باور است که پیامبران نه تنها از گناه، بلکه از هرگونه نقص مبرّا هستند و برای اثبات به آیات قرآن، روایات، عقل و فطرت استناد کرده است. https://ptt.qom.ac.ir/article_4274.html آیۀ ۵۵ سورۀ مائده (آیۀ ولایت) از کانونی‌ترین آیات اختلافی میان شیعه و اهل‌سنت در تبیین نسبت ایمان، ولایت و رهبری دینی است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تحلیل تطبیقی پاسخ‌های تفسیری علامه طباطبایی در المیزان و آیت‌الله جوادی‌آملی در تسنیم به مهم‌ترین شبهات تفسیری اهل‌سنت، به‌ویژه دربارۀ معنای «ولیّ» و مصداق «الذین آمنوا»، است. پژوهش با روش تحلیلی–تطبیقی و رویکرد معرفت‌شناختی انجام شده و داده‌ها با واکاوی شش شبهۀ محوری مطرح‌شده از سوی مفسرانی چون فخر رازی و آلوسی گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد علامه طباطبایی با الگوی «تفسیر عقلانی–روایی» و تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، تحلیل نحوی و نقل معتبر، ولایت را پیوندی منسجم در زنجیرۀ الهی–نبوی–علوی تبیین می‌کند. در مقابل، آیت‌الله جوادی‌آملی با الگوی «تفسیر نظام‌مند–ولایی»، ولایت را ساختاری سلسله‌مراتبی و تشریعی در نظام هدایت امت پس از پیامبر(ص) می‌داند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو مفسر، با ردّ معنای محبت صرف و نفی وحدت سیاق ظاهری، به انحصار ولایت تشریعی در خدا، رسول و امام علی(ع) می‌رسند، هرچند مسیر استدلال معرفت‌شناختی آنان متفاوت است. این تفاوت، نشان‌دهندۀ گذار تفاسیر معاصر شیعه از «تعیین مصداق» به «تبیین ساختار ولایت» است. https://ptt.qom.ac.ir/article_4275.html آیات «مجئ رب» (بقره: ۲۱۰، فجر: ۲۲) به دلیل توصیف «آمدن خداوند»، از موضوعات چالش‌برانگیز تفسیر قرآن بوده و به دو رویکرد ظاهرگرایانه و تأویل‌گرایانه منجر شده است. سؤالات پژوهش شامل تطور تاریخی این تفاسیر، عوامل مؤثر (پیشاقرآنی، روایی، کلامی) بر آن‌ها و امکان تلفیق فهم عرفی با تنزیه الهی است. هدف این مطالعه، تحلیل تأثیر زمینه‌های تاریخی و فرهنگی بر تفاسیر این آیات با رویکرد پدیدارشناسانه است. روش تحقیق مبتنی بر توصیف فهم اولیه عرب‌های صدر اسلام و نقد تطبیقی-تاریخی ادله ظاهرگرایان و تأویل‌گرایان است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فهم ظاهری، ریشه در فرهنگ تصویرگرای جاهلی دارد، اما با ظهور نحله‌های کلامی معتزله و اشاعره، تأویل‌های غیرجسمانی مانند ظهور قدرت یا امر الهی غالب شدند. این مطالعه با تلفیق نگاه پدیدارشناسانه و تاریخی، به این نتیجه می‌رسد که اگرچه تفسیر استعاری از آیات ممکن است، اما همسو کردن آن با اصل تنزیه و قرائت تاریخی مخاطبان اولیه قرآن، با دشواری‌های اساسی مواجه است. شواهد تاریخی حاکی از غلبه برداشت‌های ظاهرگرایانه در دوره نزول است، هرچند که گرایش‌های تأویلی نیز از همان آغاز در حال شکل‌گیری بوده‌اند. https://ptt.qom.ac.ir/article_4316.html این پژوهش با هدف بررسی اختلاف‌نظرات مفسران فریقین درباره جایگاه ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) صورت پذیرفته است. وجود خوانش‌های متعارض از ایمان حواریون، از تردید اولیه تا یقین راسخ، پژوهش در این زمینه را ضروری می‌نماید. این نوشتار زمرۀ مطالعاتِ تفسیر تطبیقی جای می‌گیرد. اهمیت آن در ارائه راهکاری برای جمع‌بندی اختلافات و تقریب دیدگاه‌های مفسران فریقین نهفته است. این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با روش تحلیل سیاقی، به بررسی آیات مرتبط در سوره‌های آل‌عمران، مائده، صف بر مبنای تفاسیر فریقین می‌پردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که عوامل مختلفی از جمله غفلت در سیاق و عرف زبانی، عدم تمایز بین حقیقت و مجاز، تناقض تاریخی و اجتهاد مفسر، به تفسیرهای متعددی انجامیده است. نوشتار پیش‌رو در نهایت، طرح نظریۀ تکامل ایمان را به جای خوانش‌های تک بعدی پیشین پیشنهاد می‌کند. این الگو با تحلیلِ نظام‌مندِ سیاق و ادله متعارض، نشان می‌دهد که ایمان حواریون مسیری تدریجی از مرحله ابتدایی تا رسیدن به یقینی راسخ را پیموده است. و تصویر قرآن از ایشان، ضعف‌های مقطعی را نافی کمال نهایی نمی‌انگارد. از این رو، پژوهش حاضر در جهت جمع‌بندی و کاهش اختلافات تفسیری، گامی در جهت تقریب دیدگاه‌های مفسران و تحقق وحدت رویه در فهم قرآن به شمار می‌آید. https://ptt.qom.ac.ir/article_4378.html در اندیشه اسلامی، تزکیه و تعلیم به‌عنوان دو رکن بنیادین تربیت انسان، همواره در کانون توجه قرآن کریم و مفسران قرار داشته‌اند. تفاوت در ترتیب ذکر این دو مفهوم در آیات رسالت، پرسشی اساسی درباره نسبت غایت‌شناختی و کارکردی آن‌ها در فرآیند هدایت انسان پدید آورده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین این نسبت، به تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل‌سنّت درباره آیات کلیدی بعثت (بقره: ۱۲۹ و ۱۵۱؛ آل‌عمران: ۱۶۴؛ جمعه: ۲) می‌پردازد. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی مستقیم تفاسیر معتبر فریقین گردآوری و با تحلیل مفهومی و مقایسه‌ای، الگوی حاکم بر رابطه تعلیم و تزکیه استخراج شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تفاوت در ترتیب ذکر، ناظر به اختلاف در سیاق، مقام بیان و زاویه غایت‌شناختی آیات است، نه تعارض مفهومی. بر این اساس، تزکیه به‌عنوان غایت نهایی بعثت و تعلیم به‌مثابه مقدمه و ابزار تحقق آن، در قالب الگویی تعاملی و طولی تبیین می‌شود؛ الگویی که می‌تواند مبنایی نظری برای طراحی نظام تربیتی قرآن‌محور فراهم آورد. https://ptt.qom.ac.ir/article_4384.html آیۀ ۵۹ سورۀ انعام پیرامون احاطۀ علمی خداوند، از مهم‌ترین کانون‌های تقابل آراء در کلام و تفسیر اسلامی است. هدف پژوهش حاضر، تحلیلی تطبیقی میان تأثیر رهیافت «کلامی-انتزاعی» فخر رازی و منظومۀ «هستی‌شناختی و درون‌متنی» علامه طباطبایی در تفسیر این آیه است. این نوشتار از نظر گردآوری اطلاعات، به روش کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده و بر پایۀ تفاسیر معتبر و منابع پژوهشی مرتبط استوار است. یافته‌ها حاکی از آن است که اختلاف میان دو مفسر به تفاوت از حیث تحلیل و چارچوب روش‌شناختی بازمی‌گردد. فخررازی با بهره‌گیری از استدلال‌های عقلی، آیه را یک «قضیۀ عقلیۀ محضه» و دلیلی بر ثبات مطلق تقدیر (جبرگرایی اشعری) می‌داند و انسجام آیه را در چارچوب قاعدۀ بلاغی ذکر مصادیق برای تبیین علم مطلق الهی توضیح می‌دهد. در مقابل، علامۀ طباطبایی با تکیه بر اسلوب سیاق‌محور و وفاداری به روش تفسیر قرآن به قرآن، آیه را در یک «نظام هستی‌شناختی» سلسله‌مراتبی تحلیل کرده که ضمن حفظ انسجام درونی آیه، امکان «بداء» و اثربخشی ارادۀ انسان را می‌پذیرد. دستاورد اصلی تحقیق آن است که اثبات می‌کند این اختلاف تفسیری، در واقع تبلور تقابل دو نظام فکری است که نه‌تنها زاویۀ دیدی متمایز به انسجام متن و مراتب علم الهی دارند، بلکه در نهایت تقابل بنیادین میان «جبر و انفعال» و «پویایی و اختیار» را به تصویر می‌کشند. https://ptt.qom.ac.ir/article_4385.html پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه معناشناسی تاریخی، به بررسی تطور مفهومی و مصداقی واژه «تبعیت» در آیات مکی قرآن کریم و بازخوانی آن در تفاسیر طبری، فراء، زمخشری، طبرسی و فخر رازی می‌پردازد. «تبعیت» در گفتمان هدایت مکی مفهومی محوری است که نسبت انسان با وحی، مسئولیت اخلاقی و شکل‌گیری هویت ایمانی را تبیین می‌کند. تحلیل موارد کاربرد ریشه «تبع» در آیات نشان می‌دهد که این مفهوم در دوره مکی از سطحی فردی و ایمانی آغاز شده و به‌تدریج به حوزه‌های عقلانی، معرفتی و اجتماعی گسترش یافته است. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که تفاسیر متقدّم «تبعیت» را بیشتر در چارچوب اطاعت ظاهری و رفتاری فهم کرده‌اند؛ در حالی‌که تفاسیر قرون میانی، با بهره‌گیری از رویکردهای عقلانی، بلاغی و فلسفی، آن را به معنای پیروی آگاهانه و مبتنی بر بصیرت تفسیر کرده‌اند. بررسی آیات سه مرحله تحول معنایی را نشان می‌دهد: تبعیت توحیدی و فردی؛ تمایز میان هدایت و ضلالت در سطح اجتماعی؛ و تبعیت به‌مثابه مسئولیت جمعی و تاریخی امت. بدین ترتیب، «تبعیت» در قرآن صرف اطاعت تقلیدی نیست، بلکه کنشی عقلانی و اخلاقی و شاخصی از رشد معرفتی جامعه مؤمنان به‌شمار می‌رود. این پژوهش با تبیین تعامل متن قرآن و زمینه‌های فکری مفسران، تصویری روشن از تحول معنایی «تبعیت» و جایگاه آن در گفتمان هدایت ارائه می‌کند. https://ptt.qom.ac.ir/article_4446.html یکی از مصادیق هدایت تکوینی، هدایت ایصالیه است. پژوهش پیش‌رو با روش تحلیلی و داده‌پردازی توصیفی انتقادی، به دنبال رسیدن به معنا و چیستی هدایت ایصالیه و کاربردهای آن در آثار مفسران شیعه (امامیه) و سنی است. برخی از اندیشمندان اهل تسنن و برخی از علمای شیعه قائلند واژه "هدایت" اگر متعدی بنفسه باشد به معنای ایصالیه است و اگر متعدی بغیره باشد طریقیه خواهد بود و لکن غالب اندیشمندان شیعی با نقض این استدلال، ملاک مذکور را باطل می‌دانند. همچنین در آثار علمای امامیه برای هدایت ایصالیه دست‌کم چهار کاربرد با عنوان‌‌های "هدایت تکوینی عام"، "هدایت ایصالی پاداشی"، "هدایت به امر" و "هدایت ایصالی تشریعی" اسقراء شده است و با نقد کاربرد هدایت "ایصالی تشریعی"، و ارجاع آن به هدایت "ایصالی پاداشی" به نحوه ارتباط این چهار کاربرد پرداخته شده است به این صورت که از جهت شمول رابطه هدایت "عام تکوینی" با کاربردهای دیگر، عام و خاص مطلق به اعمیت واژه هدایت عام تکوینی و رابطه بین هدایت "ایصالی پاداشی" با "هدایت به امر" از جهت شمول تساوی است و لکن از جهت فاعلیت، "هدایت به امر" از مجرای امامت تحقق می‌گیرد بر خلاف هدایت "ایصالی پاداشی" که مستقیماً مستند به خداوند متعال است. در آثار علمای اهل تسنن تنها کاربرد هدایت تکوینی به عنوان هدایت ایصالیه مطرح شده است که تنها فاعل آن خداوند متعال است. https://ptt.qom.ac.ir/article_4455.html آیه «لا یمسه إلا المطهرون» (واقعه: ۷۹) به دلیل ابهام در مرجع ضمیر «ه»، مفهوم «مس» و مصادیق «مطهرون»، همواره محل اختلاف مفسران بوده است. این پژوهش با روش تطبیقی-تحلیلی، نقش قرینه سیاق (بافت کلامی آیات ۷۵-۸۲ واقعه) را در تفسیر این آیه از منظر دو تفسیر المیزان و تسنیم بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد هر دو مفسر با بهره‌گیری از سیاق، دیدگاه صرفاً فقهی-ظاهری را تضعیف کرده و بر طهارت معنوی به عنوان شرط فهم یا اتصال به حقیقت قرآن تأکید می‌ورزند. علامه طباطبایی ضمیر را به «قرآن کریم» ارجاع داده، «مس» را علم به معارف ژرف می‌داند و با تلفیق سیاق و آیه تطهیر، مصداق اتم مطهرون را اهل‌بیت(ع) معرفی می‌کند. آیت‌الله جوادی آملی با مبانی وجودشناختی-عرفانی، ضمیر را به کتاب مکنون (حقیقت غیبی قرآن) ارجاع می‌دهد، «مس» را اتصال وجودی و شهود حضوری تفسیر کرده و مطهرون را منحصر در معصومان(ع) می‌داند. این مطالعه نشان داد دیدگاه دو مفسر اگرچه تفاوت بنیادین ندارند، اما از لحاظ روشی و مبانی معرفتی متفاوت هستند. ثمرات پژوهش شامل حل ابهام در دلالت آیه بر طهارت باطنی به عنوان شرط اصیل فهم قرآن، برجسته‌سازی نقش سیاق در تفاسیر شیعی معاصر و تقویت مطالعات تطبیقی در حل اختلافات تفسیری است.