Document Type : Academicm and Research
Authors
1 Assistant Professor, Department of Qurʾān and Islamic Sources, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Ethics and Mysticism, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran.
Abstract
Keywords
Main Subjects
مطالعه تطبیقی مفهوم وجهالله در آیه 115 سوره بقره
مریم علیزاده1 و وحید واحد جوان2
1 استادیار، گروه قرآن و منابع اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه: alizade62@ut.ac.ir
2 دانشیار، گروه اخلاق و عرفان اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه: vahedjavan@ut.ac.ir
چکیده
«وجهالله» ازجمله عبارتهای متشابهی است که در چندین آیه از قرآن کریم آمدهاست و از نظر معنایی دارای ابهام میباشد. مفسران با رویکردهای مختلف به تفسیر معنای وجهالله پرداخته و دیدگاههای مختلفی داشتهاند که برخی را به تجسیم و برخی را به تاویل کشاندهاست. بطورقطع برداشت صحیح و تحلیل رویکردهای تفسیری مختلف از این عبارت، در گام اول میتواند ابهام آیه را برطرف کرده و در گام دوم معنای مُرجِّح را با دلایل متعدد بیان مینماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی رویکردهای مختلف مفسران درباره مفهوم این عبارت را مورد تحلیل و ارزیابی قرار میدهد. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که هر سه رویکرد روایی، کلامی فلسفی و عرفانی، تفسیری متفاوت ارائه میدهند و تلفیق بین آنها و استفاده از روشها و تحلیلهای متفاوت از این رویکردها، به ایجاد تفسیری همهجانبه از این عبارت منجر میشود و از نگاه تکبعدی و تفسیری سطحی جلوگیری میکند.
کلیدواژگان: وجهالله، سوره بقره آیه 115، تجسیم، تشبیه
مقدمه
براساس آیه ۷ سوره آل عمران، آیات قرآن به دو دسته «محکم» و «متشابه» تقسیم میشوند. آیات محکم به دلیل وضوح معنایی، کمتر محل اختلاف هستند اما آیات متشابه همواره با تفسیرهای گوناگون روبهرو بودهاند. در این میان، آیات مرتبط با اوصاف الهی سهم قابلتوجهی از آیات متشابه را به خود اختصاص دادهاند. مفسر باید هنگام تحلیل این آیات، اصل «عدم جسمانیت» خداوند را مبنا قرار دهد. یکی از مهمترین نمونهها، عبارت «وجهالله» است که معنای آن درباره خداوند همواره با ابهام همراه بودهاست. برخی از مفسران به ظاهرگرایی گرایش یافته و قائل به جسمانیت شدهاند و برخی دیگر آن را از اوصاف فعلیه الهی دانستهاند. نکته مهم این است که مفسران در تفسیر این آیات از چه رویکردی (روایی، کلامی-فلسفی یا عرفانی) بهره بردهاند و کدام رویکرد به معنایی واضحتر و منطقیتر دست مییابد. پرسش اصلی در این پژوهش این است که رویکردهای مختلف مفسران فریقین در تفسیر «وجهالله» در آیه ۱۱۵ بقره چیست و کدام رویکرد از کارآمدی بیشتری برخوردار است؟ اهمیت این مسئله تنها در پژوهشهای قرآنی خلاصه نمیشود بلکه به رفع سوءبرداشتهای کلامی نیز کمک میکند.
فقدان اساسی که پژوهش حاضر بهدنبال جبران آن است؛ فقدان مطالعهای تطبیقی-روششناختی درباره معنای «وجهالله» در آیه ۱۱۵ سوره بقره «فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهالله» از دیدگاه مفسران فریقین با تاکید بر رویکردهای سهگانه (روایی، کلامی-فلسفی، عرفانی) است. نوآوری این پژوهش در تطبیق روشمحور میان مفسران فریقین، تمرکز بر یک آیه بهعنوان مطالعه موردی و ارزیابی کارآمدی رویکردها در تبیین معنایی سازگار با تنزیه الهی است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی انجام میشود؛ بدین ترتیب که معنای لغوی «وجه» بررسی شده سپس رویکردهای مختلف روایی، کلامی-فلسفی و عرفانی از دیدگاه مفسران برجسته فریقین ذیل آیه ۱۱۵ سوره بقره تحلیل و ارزیابی تطبیقی میگردد تا برداشتی منسجم و پیراسته از جسمانیت بهدست آید.
یافته های پژوهش
در جمعبندی آرای مفسران، چنین بهنظر میرسد که مفسران در این رویکرد روایی با استناد به روایات معصومین (ع)، وجهالله را بهمصادیق عینی و خارجی تاویل میکنند. این مصادیق شامل قبله (بهعنوان جهت عبادت)، پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) (بهعنوان حجتهای الهی و واسطههای فیض) و اعمال و مناسک دینی (مانند نماز و حج) میشوند. تاکید اصلی این رویکرد بر جنبههای ظاهری و عملی دین و ارائه تفسیری در دسترس عموم است. با اینحال، این رویکرد در تبیین چگونگی ارتباط این مصادیق با ذات الهی، کمتر به تحلیلهای عمیق میپردازد. مفسران رویکرد کلامی-فلسفی، با بهرهگیری از استدلالهای عقلی و فلسفی و تحلیل دقیق زبانی آیه، وجهالله را به مفاهیم انتزاعی و غیرمادی ارجاع میدهند. این مفاهیم شامل ذات الهی (بهعنوان حقیقتی که بههیچ جهت و مکانی محدود نیست)، صفات ذاتی خداوند (مانند علم، قدرت و حیات)، رضایت و خشنودی الهی (بهعنوان هدف نهایی عبادت) و حضور و احاطه خداوند بر همه موجودات میشود. این رویکرد بهشدت با هرگونه تفسیر جسمانی و تشبیهی وجهالله مخالفت میکند و بر تنزیه مطلق خداوند تاکید دارد. مفسران رویکرد عرفانی نیز با تکیه بر مبانی عرفان نظری (بهویژه توحید عرفانی و تجلی)، وجهالله را به تجلی و ظهور ذات الهی در مظاهر عالم تفسیر میکنند. از این منظر؛ تمام موجودات عالم، آیات و نشانههایی از خداوند هستند و وجهالله در همهجا و در همهچیز حاضر است. این تفسیر، لایهای عمیق را در معنای وجهالله آشکار میسازد.
نتیجه گیری
هریک از این رویکردها با توجه به روششناسی و اهداف خاص خود، تلاش کردهاند مفهوم «وجهالله» را تبیین کنند و برای دستیابی بهمعنای «وجهالله» بهعنوان یکی از مفاهیم کلیدی قرآن، از روشهای مختلفی بهره بردهاند. با این وجود هر سه رویکرد، در نفی جسمانیت خداوند و ارتباط وجهالله با ذات یا صفات الهی اشتراک نظر دارند اما در روششناسی و عمق معنایی، متفاوت هستند. رویکرد روایی بر جنبههای ظاهری و عملی دین تاکید دارد، رویکرد کلامی-فلسفی به استدلالهای عقلی و تنزیه مطلق خداوند میپردازد و رویکرد عرفانی به مسئله تجلی خداوند و تنزل کمالات او در مظاهر عالم اشاره میکند. در پایان بهنظر میرسد هر سه رویکرد مکمل هم بوده و نافی یکدیگر نیستند.
منابع
ابنعاشور، محمدبنطاهر. (بیتا). التحریر و التنویر. موسسه التاریخ.
ابنعربی، محمدبنعلی. (1422 ق). تفسیر ابن عربی. دار احیاء التراث العربی.
ابوحیان، محمدبنیوسف. (1420 ق). بحرالمحیط فی التفسیر. دارالفکر.
بحرانی، هاشمبنسلیمان. (1416 ق). البرهان فى تفسیر القرآن. بنیاد بعثت.
سقاف، حسنبنعلی. (1416 ق). الصحیح فی شرح العقیدة الطحاویة. دارالامام النووی.
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر. (1404 ق). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. کتابخانه آیهالله مرعشی نجفی.
طباطبائی، سیدمحمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبری، محمدبنجریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفه.
طوسی، محمدبنحسن. (بیتا). التبیان فى تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمدبنعمر. (1420 ق). مفاتیح الغیب. دار احیاء التراث العربی.
Send comment about this article