Document Type : Academicm and Research
Authors
1 Ph.D. Graduate, Comparative Tafsīr, University of Yazd, Yazd, Iran
2 Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, University of Yazd, Yazd, Iran.
Abstract
Keywords
Main Subjects
چکیده مفصل
آیات 164 تا 166 سوره صافات، ازجمله آیاتی است که درمورد گوینده و مرجع ضمایر آن، اختلاف تفسیری وجود دارد. دیدگاه مشهور، این آیات را گفتار فرشتگان دانستهاست. مسئله اصلی تحقیق، نقد این قرائت و بازسازی معنای آیات در پرتو انسجام سیاقی سوره است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و بر تحلیل ساختار سوره صافات، سیاق آیات 149 تا 182 و ارزیابی انتقادی آرای مفسران استوار است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تفسیر فرشتهمحور، اگرچه در سنت تفسیری گسترده است اما با ساختار سوره صافات، بهویژه سیاق آیات 149 تا 182، سازگار نیست. در این سیاق، محور اصلی سوره صافات از آغاز تا پایان، اثبات توحید، نفی شرک، افشای پیروی مشرکان از جن و شیاطین و تاکید بر جایگاه «عباد الله المخلَصین» است. بررسی پیوند آیات 164 تا 166 با آیات پیشین و پسین، نشان میدهد که این آیات در مقام تبیین جایگاه و ویژگیهای «عباد مخلَص» قرار دارند. همچنین ارتباط این آیات با سوگندهای آغاز سوره و جمعبندی پایانی آن، انسجام این برداشت را تقویت میکند. بر این اساس، تفسیر آیات مورد بحث بهعنوان توصیف انبیا و اهلبیت علیهالسلام در چارچوب مفهوم «عباد مخلَص»، با ساختار سوره، سیاق آیات و روایات تفسیری سازگاری بیشتری دارد.
کلیدواژگان: سوره صافات، تفسیر آیات 164–166، عباد مخلَص، اهلبیت علیهالسلام
مقدمه
آیات 164 تا 166 سوره صافات، ازجمله آیاتی است که درباره هویت گوینده و مرجع ضمایر آن، دیدگاههای گوناگونی در میان مفسران ایجاد کردهاست. مفسران مشهور، این آیات را گفتار فرشتگان دانسته و آن را در جایگاه ردّ نسبتهای مشرکان درباره ملائکه تفسیر کردهاند. درمقابل، گروهی از مفسران شیعه با استناد به روایات منقول از اهلبیت علیالسلام، آیات مزبور را بر امامان و اوصیای الهی تطبیق دادهاند. افزونبر این دو دیدگاه، برخی مفسران نیز تفسیرهای عرفانی یا تعمیمی ارائه کردهاند و مصادیق آیات را به مراتب مختلف موجودات یا سالکان طریق الهی گسترش دادهاند.
با وجود فراوانی این آرا، بررسیها نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از تفاسیر موجود، بیش از آنکه بر ساختار سوره و سیاق آیات تکیه داشته باشد، متاثر از مشابهت ظاهری آیات 164 تا 166 با سوگندهای آغاز سوره است. ازاینرو، مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که آیات مورد بحث در بستر ساختار کلی سوره صافات و در سیاق آیات 149 تا 182 چه معنایی پیدا میکند و تفسیر فرشتهمحور با جریان محتوایی سوره تا چه اندازه هماهنگ است. اهمیت این مسئله از آن جهت است که سوره صافات از آغاز تا پایان، دارای انسجام موضوعی روشنی است. این سوره با اعلان توحید آغاز میشود، به نقد پیروی از شیاطین و جن میپردازد، جایگاه «عباد الله المخلَصین» را تبیین میکند، سرگذشت پیامبران و مخالفان آنان را یادآور میشود و در پایان، بار دیگر به نقد باورهای مشرکان بازمیگردد. بنابراین تعیین جایگاه آیات 164 تا 166 در این منظومه معنایی، در فهم هدفمحوری سوره نقش تعیینکننده دارد.
نوآوری پژوهش حاضر در آن است که مسئله را نه تنها از طریق نقل اقوال و روایات، بلکه براساس تحلیل ساختار سوره، بررسی پیوند آیات با یکدیگر و ارزیابی انسجام درونسورهای دنبال میکند. روش پژوهش نیز توصیفی-تحلیلی است و با گردآوری و دستهبندی آرای مفسران، تحلیل سیاق آیات و عرضه روایات بر قرآن انجام شدهاست.
یافتههای پژوهش
بررسی آرای مفسران نشان میدهد که تفسیر فرشتهمحور، دیدگاه غالب در میان مفسران است. با اینحال، تحلیل ساختار سوره صافات نتایج دیگری را آشکار میسازد. ساختار سوره نشان میدهد که از آغاز تا پایان، دو محور اساسی «توحید و نفی هرگونه شریک برای خداوند» و «تاکید بر ضرورت پیروی از بندگان برگزیده الهی در برابر پیروی از جن و شیاطین» بر آن حاکم است. در بخش نخست سوره، پس از تاکید بر یگانگی خداوند، ناتوانی شیاطین و سرنوشت گمراهکنندگان و پیروان آنان بیان میشود. سپس «عباد الله المخلَصین» بهعنوان گروهی ممتاز معرفی میشوند که از سرنوشت گمراهان مستثنی هستند. در ادامه نیز با ذکر سرگذشت نوح، ابراهیم، موسی، هارون، الیاس، لوط و یونس، بر نجات بندگان مخلَص و هلاکت مخالفان آنان تاکید میشود. بررسی آیات 149 تا 182 نشان میدهد که این بخش، جمعبندی نهایی سوره و بازگشت به مسئله شرک مشرکان است. خداوند به پیامبر(ص) فرمان میدهد که با مشرکان احتجاج کند و نسبتهای ناروا به خداوند را، به چالش بکشد. در این میان، آیه «وَجَعَلُوا بَیْنَهُ وَبَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا» (صافات: 158) جایگاه محوری دارد؛ زیرا نشان میدهد که موضوع اصلی این بخش، افشای پیروی مشرکان از جن و شیاطین است.
همچنین پیوند این آیات با آیات 167 تا 169 که در آن مشرکان آرزو میکنند از«عباد الله المخلَصین» باشند و نیز ارتباط آنها با آیات 171 تا 182 که از رسولان الهی، نصرت آنان و سلام الهی بر مرسلین سخن میگوید، نشان میدهد که محور سخن همچنان بندگان مخلَص الهی است. افزونبراین، مقایسه آیات 164 تا 166 با سوگندهای آغاز سوره، ارتباط معنایی میان «الصافات صفّاً»، «الزاجرات زجراً»، «التالیات ذکراً» و اوصاف مطرحشده در این آیات را آشکار میسازد.
نتیجهگیری
بررسی ساختار سوره صافات، تحلیل سیاق آیات 149 تا 182 و ارزیابی آرای مفسران نشان میدهد که تفسیر مشهورِ فرشتهمحور از آیات 164 تا 166 با انسجام کلی سوره هماهنگی کامل ندارد. درمقابل، شواهد سیاقی و ساختاری بیانگر آن است که این آیات در مقام معرفی جایگاه و ویژگیهای «عباد الله المخلَصین» قرار دارند؛ بندگانی که محور هدایت الهی در سراسر سوره هستند و در برابر پیروان جن و شیاطین قرار گرفتهاند. برایناساس، آیات مورد بحث را میتوان توصیفی از انبیا و اهلبیت (ع) در چارچوب مفهوم «عباد مخلَص» دانست. این برداشت افزونبر هماهنگی بیشتر با ساختار سوره و هدفمحوری آن، با روایات تفسیری منقول از اهلبیت (ع) نیز سازگار است و نشان میدهد که یکی از مهمترین اهداف این آیات، معرفی الگوی صحیح هدایت و تاکید بر پیروی از بندگان مخلَص الهی است.
منابع
ابنابیحاتم، عبدالرحمنبنمحمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفى الباز.
زمخشری، محمودبنعمر. (1407 ق). الکشاف. دار الکتاب العربی.
طباطبایی، محمدحسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. موسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمانبناحمد. (2008 م). تفسیر القرآن العظیم. دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضلبنحسن. (1408 ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.
طبری، محمدبنجریر. (1422 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفة.
طوسی، محمدبنحسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
فیضکاشانی، محمدبن شاهمرتضى. (1373). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر.
قمی، علیبنابراهیم. (1404 ق). تفسیرالقمی. دار الکتاب.
مکارمشیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
Send comment about this article