Document Type : Academicm and Research
Author
Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.
Abstract
Keywords
Main Subjects
مطالعه تفسیری تطبیقی درباره واژه «نَفّاثات» با تاکید بر نقد انگاره مونث دانستن مصداق واژه
مرضیه رستمیان
استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران. رایانامه:
m.rostamian@imamreza.ac.ir
چکیده
در میان مفسران قرآن، تبیین مفهوم واژه «نَفّاثات» در آیه «وَ مِنْ شَرِّ النَّفّاثاتِ فِی الْعُقَدِ» (فلق: 4) از مواضع چالشبرانگیز تفسیری بهشمار میآید. بررسی دقیق معنای این واژه و شناسایی مصادیق آن در سیاق آیه، همواره با تنوع آرای تفسیری همراه بودهاست؛ بهگونهای که مفسران، براساس پیشزمینههای فرهنگی، زبانی و اعتقادی خویش، برداشتهای متفاوتی ارائه دادهاند. در بسیاری از تفسیرها، مصداق این واژه به «زنان ساحر» منحصر شدهاست؛ تحلیلی که بیش از آنکه ریشه در قواعد زبانی قرآن داشته باشد، از زمینههای اجتماعی و فرهنگی دورههای تفسیری تاثیر پذیرفته است. دادههای این مقاله، از طریق مطالعه کتابخانهای گردآوری شده است و با بررسی ریشه لغوی، تحلیل کاربرد قرآنی، مطالعه نظاممند تفاسیر معتبر و بهرهگیری از قواعد زبان عربی در کنار تحلیلهای فرامتنی، تلاش میشود معنا و مصداقی دقیقتر و مستندتر از این واژه بازشناسی گردد. بر پایه یافتههای این پژوهش، میتوان نتیجه گرفت که با درنظرگرفتن کارکرد مبالغه برای «ة» در نفاثة، تعبیر مبالغهآمیز بودن «ة» با قواعد زبان عربی و تحلیلهای متنی و فرامتنی سازگارتر است و مقصود از این واژه، فقط عملی فیزیکی یا حسی نیست بلکه نمادی از تاثیر پنهانی و روانی کلمات و القاهای شیطانی در بستر سحر است؛ امری که به جنسیت خاصی اختصاص ندارد.
کلید واژگان: نَفّاثات، تفسیر تطبیقی، تحلیل واژگان، کاربرد «ة»، انگاره مونث بودن
مقدمه
واژه «نَفّاثات» در آیه چهارم سوره فلق «وَ مِنْ شَرِّ النَفّاثات فِی الْعُقَدِ»، در نگاه غالب مفسران متقدم، بهعنوان کنایهای از «زنان ساحر» تفسیر شدهاست. این برداشت، بیشتر ریشه در زمینههای فرهنگی، اجتماعی و عقیدتی مفسران متقدم و باورهای رایج درباره سحر و نقش زنان در آن دارد و درواقع الزامات ساخت واژگان زبان عربی و تاریخ قطعی زمان نزول اهمیتی نداشتهاست. لذا اهمیت بررسی این واژه به این دلیل است که فهم دقیق آن، در تبیین مراد آیه و نیز در شناخت نسبت میان زبان قرآن و پیشفرضهای فرهنگی نقش اساسی دارد و میتواند در بازنمایی جایگاه زن در متون مقدس تاثیرگذار باشد. در بسیاری از تفاسیر مشهور، «نفّاثات» به «زنان دمنده در گرهها» یا «زنان جادوگر» تفسیر شدهاست درحالیکه برخی دیگر از محققان با تکیه بر تحلیلهای زبانی، این نسبت جنسیتی را محل تردید دانستهاند.
این یک ایراد علمی است که بسیاری از تفسیرها، بدون واکاوی دقیق همه کارکردهای «تاء مربوطة» در زبان عربی، معنای مونث را بهصورت قطعی بر واژه «نفّاثات» تحمیل کردهاند. درواقع شواهد زبانی نشان میدهد این نشانه در برخی موارد میتواند دلالت بر مبالغه، شدت، تکرار یا صفتی غیرجنسیتی نیز داشته باشد و نوآوری پژوهش حاضر در پیوند دادن بررسی لغوی و صرفی با تحلیل تفسیری و نقد خوانشهای رایج است.
روششناسی این تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای است. در این چارچوب، دیدگاه لغویان، مفسران و نحویان، گردآوری و با یکدیگر مقایسه شده و سپس با تکیه بر تحلیل ساختار واژه «نفّاثات»، کارکرد محتمل آن در آیه بررسی شدهاست.
یافتههای پژوهش
بررسی دیدگاههای مفسران در ذیل آیه، نشاندهنده آن است که تفسیر رایج «نفّاثات» بهعنوان «زنان جادوگر» تنها یکی از برداشتهای ممکن است و از پشتوانه قطعی زبانی برخوردار نیست. بررسیهای لغوی حاکی از آن است که ریشه «نفث» بهمعنای دمیدن همراه با اندک آب دهان یا دمِ اثرگذار در چیزی است و در حوزه سحر و افسون، به کنشی اشاره دارد که با هدف ایجاد اثر روانی یا القای زیان انجام میشود. لذا میتوان گفت بطورکلی واژه مزبور بر «عمل» دلالت دارد، نه اینکه بر هویت جنسیتی عامل آن دلالت داشته باشد.
از سوی دیگر، تحلیل صرفی واژه «نفّاثات» نشان میدهد که وجود «تاء مربوطة» بهناچار بهمعنای تانیث حقیقی نیست. این نشانه در زبان عربی، افزون بر دلالت جنسیتی، در مواردی برای مبالغه، تکرار یا ساختن اسم فاعل و صفتِ پرشدت نیز بکار میرود. در این تحقیق، با توجه به سیاق آیه و پیوند آن با سایر مصادیق شر در سوره فلق، این برداشت تقویت میشود که «نفّاثات» بر کنشگرانِ شرورِ مکرر و اثرگذار دلالت دارد؛ کنشگرانی که با افسون، القای ذهنی و نفوذ روانی، به آسیبزایی میپردازند.
همچنین مقایسه دیدگاههای تفسیری نشان داد که برخی تفسیرهای جنسیتمحور، متاثر از بافتهای اجتماعی و نگرشهای تاریخی بوده و فقط برخاسته از دلالتهای قطعی زبان نیستند. درمقابل، دیدگاههایی که بر «شدت» و «تکرار» در این واژه تاکید کردهاند، با شواهد زبانی و بافت قرآنی سازگارترند. برهمین اساس، میتوان نتیجه گرفت که «نفّاثات» در این آیه به نیروی شر پنهان و مداوم در عمل سحر اشاره دارد و مقصود اصلی، القای زیان از راه نفوذ روانی و زبانی بوده و منظور تخصیص آن به زنان نمیباشد.
یافته مهم دیگر پژوهش حاضر، آن است که این واژه در ساختار سوره فلق، در کنار «غاسق»، «حسد» و سایر شرور، شبکهای از آفات بیرونی و درونی را تشکیل میدهد و از این جهت، معنایی عام و فراگیر دارد. بنابراین محدود کردن آن به یک جنس خاص، از گستره معنایی و از دقت تفسیری آیه میکاهد. درنتیجه خوانش پیشنهادی پژوهش، هم از نظر زبانشناختی و هم از منظر سیاق قرآنی، از انسجام بیشتری برخوردار است.
نتیجهگیری
تحلیل دقیقتر یافتهها بیانگر آن است که «تاء» در «نَفّاثات» بیش از آنکه نشانه تانیث باشد، نشانه مبالغه در ساخت واژه است و این دیدگاه با تحلیلهای متنی و فرامتنی بر مبنای معناشناسی زبانی سازگارتر است. یعنی «تاء» اشاره بر شدت و تکرارِ فعل «نفث» دارد و دلالت بر جنسیت فاعل آن ندارد.
از سوی دیگر، تحلیل روایی و تاریخی شان نزول سوره و مقایسه آن با دیگر نقلهای تفسیری نشان میدهد که اختصاص دادن این واژه به «زنان ساحر»، پشتوانه زبانی و روایی مستحکمی ندارد و بیشتر بازتاب ذهنیت مردسالارانه و ساختهای اجتماعی عصر مفسران است. این امر ضرورتِ بازخوانی تفسیر قرآن با رویکردهای معناشناسی و تفکیک «نصّ قرآنی» از خوانشهای تاریخی و جنسمحور را برای زدودن سوءبرداشتهای جنسیتی در تفسیر قرآن یاری میرساند.
منابع
ابنعقیل، عبداللهبنعبدالرحمن. (1421 ق). شرح ابنعقیل علی الفیه ابن مالک. دار الفکر.
بخاری، محمدبناسماعیل. (1407 ق). صحیح البخاری. (مصطفى دیب البغا، تحقیق). دار ابنکثیر.
زمخشری، محمودبنعمر. (1407 ق). الکشاف. دارالکتاب العربی.
شریعتی مزینانی، محمدتقی. (بیتا). تفسیر نوین. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صادقی تهرانی، محمد. (1406 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. موسسه الاعلمی للمطبوعات.
طباطبائی، سید محمدحسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. موسسه الاعلمی.
طبری، محمدبنجریر. (1422 ق). جامع البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری). هجر.
طنطاوی، ابن جوهری. (1425 ق). الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم. دارالکتب العلمیه.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی.
Send comment about this article