A Comparative Analysis of Sunni and Shi‘i Exegetes’ Disagreements Regarding the Faith of the Disciples of Jesus (PBUH) in Verses 111–112 of Sūrah al-Mā’idah

Document Type : Academicm and Research

Authors

1 Ph.D. Candidate, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran

2 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran.

10.22091/ptt.2026.14150.2542

Abstract

This study employs a descriptive-analytical approach within the framework of comparative exegesis to examine the differences between Sunni and Shi‘i exegetes regarding the status of the faith of the disciples of Jesus (PBUH). The central issue addressed is the divergent interpretations of the disciples’ faith in the Qur’anic verses concerning them, particularly whether their faith reflects initial doubt or steadfast certainty, as portrayed in Sūrahs Āl ʿImrān (Qur’an 3), al-Mā’idah (Qur’an 5), and al-Ṣaff (Qur’an 38). The significance of this study lies in its attempt to reconcile these interpretive differences and to bring exegetical perspectives into closer alignment through contextual analysis and comparative evaluation of exegetical views. The findings reveal that the roots of these disagreements may be traced to factors such as insufficient attention to textual context and linguistic convention, failure to distinguish between literal and figurative expression, historical inconsistencies, and the influence of exegetical reasoning. Based on this analysis, the study proposes the theory of the evolution of faith as an alternative to earlier one-dimensional interpretations. According to this theory, the disciples’ faith developed gradually from its initial stages to the attainment of firm and unwavering certainty. Consequently, the temporary shortcomings reflected in certain Qur’anic accounts should not be understood as negating their ultimate spiritual perfection. The study ultimately contributes to reducing exegetical tensions and fostering greater convergence in Qur’anic understanding.
Extended Abstract
Introduction
Exegetical discussions within the Sunni and Shi‘i traditions concerning the nature of the faith of the disciples of Jesus (PBUH) in the Holy Qur’an have long been characterized by divergent interpretations. In verse 52 of Sūrah Āl ʿImrān (Qur’an 3), verses 111–113 of Surah al-Mā’idah (Qur’an 5), and verse 14 of Surah al-Ṣaff (Qur’an 38), the disciples, as the chosen companions of Jesus, constitute the focal point of an exegetical debate surrounding their request for the “Heavenly Table Spread” (al-Mā’idah). While some exegetes interpret this request as evidence of an initial deficiency in faith and lingering doubt, others regard it as an expression of the desire to attain a higher degree of certainty and a deeper level of inward conviction.
Employing an analytical-comparative approach, this study seeks to re-examine the relevant Qur’anic concepts through a systematic contextual analysis while clarifying the stages of faith and the role of divine testing in strengthening religious belief. Moving beyond purely formal dichotomies, it aims to develop a coherent understanding of the disciples’ spiritual trajectory. At the national level, the significance of this study lies in its potential to reduce exegetical fragmentation and promote methodological convergence among Islamic schools of thought. At the international level, it contributes to clarifying the status of these figures, who occupy a shared place within the Abrahamic religious traditions, and to examining the relationship between miracle, certainty, and human agency.
Despite a number of scattered studies on the subject, a systematic and critical investigation of the underlying causes of these divergent interpretations remains lacking. Accordingly, the principal research question of this study is as follows: What epistemological foundations and exegetical indicators have shaped the divergent interpretations advanced by Sunni and Shi‘i exegetes concerning the nature of the disciples’ faith?
The originality of this study lies in its formulation of the “Theory of the Perfection of Faith,” a model that views the disciples’ faith not as a binary opposition between doubt and certainty, but rather as a gradual developmental process in which temporary weaknesses do not negate their ultimate spiritual perfection.
To achieve this objective, the views of Sunni and Shi‘i exegetes were collected through descriptive-analytical and contextual-exegetical methods. Following their classification and a critical examination of their theological and linguistic foundations, these views were subjected to comparative analysis in order to clarify the points of convergence and divergence between the two exegetical traditions and to propose an effective framework for reducing exegetical disagreements.
Research Findings
The findings of this study may be organized under three principal axes, encompassing the analysis of exegetical interpretations and the formulation of a comprehensive explanatory framework.

Examining the Foundations of Exegetical Divergence: The present study demonstrates that the two opposing interpretations of the disciples’ faith are grounded in distinct interpretive premises:
a) The Deficiency Reading: This interpretation is based on literalist and syntactic considerations, including the linguistic context of the disciples’ request for the Heavenly Table Spread and the apparent reproach expressed by Jesus (PBUH), as well as on narrative chronology, which situates the event at the initial stage of their faith. Within this framework, faith is conceived as a binary category defined by either doubt or certainty.
b) The Perfection Reading: This interpretation is grounded in the thematic context of the Qur’an, particularly the characterization of the disciples as Anṣār Allāh (“Helpers of God”), as well as in mystical and theological principles. According to this reading, the request for the Heavenly Table Spread does not originate in doubt; rather, it reflects the dynamic nature of faith and its progression from transmitted certainty to inward spiritual witnessing, culminating in the attainment of the station of the shāhidīn (“witnesses”).
Fundamental Factors Underlying the Divergence: A critical analysis of the exegetical views indicates that these conflicting interpretations stem from several factors, including the conflation of literal and figurative language, inconsistency with the contextual coherence of the Qur’anic discourse, insufficient attention to the linguistic conventions of the period of revelation, historical inconsistencies, and interpretive judgments concerning the referents of pronouns. Collectively, these factors have contributed to the emergence of a dichotomy between portrayals of the disciples’ faith as either deficient or firm and exemplary.

Conclusion
Through a comparative analysis of Sunni and Shi‘i exegetical perspectives on verses 111–113 of Sūrah al-Mā’idah (Qur’an 5), this study demonstrates that the exegetical dispute concerning the faith of the disciples originates from two contrasting interpretive approaches: the Deficiency Reading, grounded in the apparent linguistic features of the text and the assumption of initial doubt, and the Perfection Reading, grounded in thematic context and the aspiration for a higher degree of certainty. The roots of this divergence lie in methodological differences among exegetes regarding the interpretation of linguistic convention, the identification of pronominal referents, and the maintenance of contextual coherence.
Moving beyond formal dichotomies, this study advances the “Theory of the Perfection of Faith” as a more comprehensive explanatory model for understanding the status of the disciples. According to this theory, the disciples’ spiritual development constitutes a gradual and multi-layered process in which temporary weaknesses not only fail to obstruct perfection but also function as divine tests that enhance cognitive and spiritual capacities. Consequently, such temporary deficiencies do not negate the ultimate perfection of their faith.
By integrating exegetical evidence from both Sunni and Shi‘i traditions while preserving contextual coherence, this theory presents an eschatological understanding of the disciples’ faith, affirming their exalted spiritual status as exemplars of sincerity and firmly established certainty.
References

Baḥrānī, Hāshim. (1415 AH). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Bunyād-i Biʿthat Publications. [In Arabic].
Ibn Abī Ḥātim, ʿAbd al-Raḥmān. (1419 AH). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm Musnadan ʿan al-Rasūl. Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz. [In Arabic].
Ibn Shahrāshūb Māzandarānī, Muḥammad ʿAli. (1410 AH). Mutashābih al-Qurʾān wa Mukhtalifuh. Bidār [In Arabic].
Javadi Amoli, ʿAbdullah. (1390 SH). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm. Isrāʾ Publications. [In Persian].
Rashīd Riḍā, Muḥammad. (1424 AH). Tafsīr al-Manār. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic].
Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān (Tafsīr al-Ṭabarī). Dār al-Maʿrifah. [In Arabic].
Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn. (1374 SH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. [In Arabic].
Ṭabrisī, Faḍl ibn al-Ḥasan. (1372 SH). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Nāṣir Khusro [In Arabic].
Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic].
Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1407 AH). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. Dār al-Kutub al-ʿArabiyyah. [In Arabic].

Keywords

Main Subjects

Full Text

چکیده مفصل

این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تفسیر تطبیقی، به بررسی اختلاف‌نظر مفسران فریقین درباره جایگاه ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تعارض خوانش‌ها از ایمان حواریون، از تردید ابتدایی تا یقین راسخ، در آیات مرتبط با آنان در سوره‌های «آل‌عمران»، «مائده» و «صف» است. اهمیت این مطالعه آن است که می‌کوشد با تحلیل سیاقی و مقایسه دیدگاه‌های تفسیری، راهی برای جمع‌بندی اختلافات و نزدیک‌سازی آرا ارائه کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که منشا این اختلافات را باید در عواملی چون غفلت از سیاق و عرف زبانی، عدم تفکیک میان حقیقت و مجاز، ناسازگاری‌های تاریخی و دخالت اجتهادهای تفسیری جستجو کرد. لذا بر پایه این تحلیل، طرح نظریه تکامل ایمان را به‌جای خوانش‌های تک‌بعدی پیشین پیشنهاد می‌کند. نظریه‌ای که ایمان حواریون را فرآیندی تدریجی از مرحله آغازین تا رسیدن به یقینی استوار تبیین می‌نماید. براین­‌اساس، ضعف‌های مقطعی در گزارش‌های قرآنی، به‌معنای نفی کمال نهایی آنان نیست. این پژوهش درنهایت، گامی در جهت کاهش تعارضات تفسیری و تقویت همگرایی در فهم قرآنی به­شمار می‌آید.

کلید واژگان: جایگاه حواریون، تفسیر فریقین، سوره مائده آیه 112، تکامل ایمان حواریون، حواریون عیسی (ع)

 

مقدمه

مطالعات تفسیری فریقین در باب کیفیت ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) در قرآن ­کریم، همواره دست‌خوش خوانش‌های متعارض بوده‌است. در آیات ۵۲ سوره آل‌عمران، ۱۱3-۱۱1 سوره مائده و ۱۴ سوره صف، حواریون به­عنوان یاران برگزیده، بستر تقابل تفسیری پیرامون درخواست «مائده آسمانی» را فراهم آورده‌اند؛ به‌گونه‌ای که گروهی از مفسران، این درخواست را نشانه نقصان و تردید اولیه و گروهی دیگر، آن را نماد طلب ارتقای یقین و تعمیق باور قلبی دانسته‌اند.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی ضمن تبیین مراتب ایمان و نقش آزمون‌های الهی در تحکیم باورهای دینی، در پی بازخوانی نظام‌مند مفاهیم قرآنی از طریق تحلیل‌های سیاقی است تا با عبور از تقابل‌های صوری، به فهمی منسجم از سیره حواریون دست یابد. اهمیت این مطالعه در سطح ملی، در کاهش تشتت‌های تفسیری و تقویت همگرایی روش‌شناختی میان مذاهب اسلامی و در سطح بین‌المللی، در تبیین جایگاه این چهره‌های مشترک ادیان ابراهیمی و واکاوی پیوند میان معجزه، یقین و اراده انسانی نهفته است.

با وجود پژوهش‌های پراکنده، همچنان فقدان مطالعات نظام‌مند و انتقادی در واکاوی علل این دو خوانش متعارض محسوس است. از این‌رو، پرسش اصلی این پژوهش بدین شرح است: مبانی معرفت‌شناختی و قرائن تفسیری شکل‌دهنده به خوانش‌های متعارض مفسران فریقین پیرامون ماهیت ایمان حواریون چیست؟

نوآوری این نوشتار در ارائه «نظریه تکامل ایمان» است؛ الگویی که ایمان حواریون را نه به­عنوان تقابل دوقطبی (شک/ یقین) بلکه به‌مثابه فرآیندی تدریجی می‌نگارد و در آن ضعف‌های مقطعی، نافی کمال نهایی آنان نیست.

در راستای تحقق این هدف، نظر مفسران فریقین با روش «توصیفی-تحلیلی» و «تفسیر سیاقی» استخراج و پس از طبقه‌بندی و نقد مبانی کلامی و زبانی، مورد مقایسه تطبیقی قرار گرفته‌است تا ضمن تبیین وجوه اشتراک و افتراق مکاتب، الگویی کارآمد برای کاهش تعارضات تفسیری ارائه گردد.

یافته ­های پژوهش

یافته‌های این تحقیق در سه محور تحلیل خوانش‌های تفسیری و ارائه چارچوبی جامع، صورت‌بندی می‌شود:

 

۱. واکاوی مبانی واگرایی تفسیری: پژوهش حاضر نشان می‌دهد که دو رویکرد متضاد در تبیین ایمان حواریون، بر دو ساحت متفاوت استوار است:

الف) خوانش نقصان: بر مبانی «تحت‌اللفظی» و «نحوی» (نقد سیاق کلامی درخواست مائده و توبیخ ظاهری حضرت عیسی (ع)) و «گاه‌شماری روایی» (تفسیر واقعه به آغاز ایمان) متمرکز است که ایمان را مقوله‌ای دوقطبی (شک/ یقین) می‌بیند.

ب) خوانش کمال: بر «سیاق موضوعی» قرآن (توصیف حواریون به «انصارالله») و «مبادی عرفانی-کلامی» استوار است که طلب مائده را نه خاستگاه تردید بلکه تجلّی پویایی ایمان برای عبور از یقین شنیداری به شهود قلبی و نیل به مقام «شاهدین» تفسیر می‌کند.

۲. عوامل بنیادین واگرایی: تحلیل انتقادی آرا نشان می‌دهد دو خوانش متعارض، ریشه در خلط میان حقیقت و مجاز زبانی، ناسازگاری با انسجام سیاقی قرآن، غفلت از عرف گفتاری عصر نزول، تناقض با تناقض تاریخی، اجتهاد در مرجع ضمیر دارد و به شکل‌گیری دوگانه‌ای میان تصویر «ایمان ناقص» و «ایمان راسخ و ممتاز» انجامیده‌است.

 نتیجه ­گیری

این پژوهش با تحلیل تطبیقی آرای فریقین در آیات ۱۱3-۱۱1 مائده، نشان داد که تعارض تفسیری پیرامون ایمان حواریون، برخاسته از دو رویکرد متضاد است: خوانش نقصان (مبتنی بر ظواهر زبانی و تردید اولیه) و خوانش کمال (مبتنی بر سیاق موضوعی و طلب ارتقای یقین). ریشه این واگرایی، در تفاوت روش‌شناختی مفسران در تفسیر عرف گفتاری، مرجع‌یابی ضمایر و انسجام سیاقی نهفته است.

این پژوهش با عبور از تقابل‌های صوری، نظریه «تکامل ایمان» را به­عنوان الگویی برتر برای تبیین جایگاه حواریون ارائه می‌دهد. براساس ­این نظریه، سیر ایمانی حواریون فرآیندی تدریجی و ذومراتب است؛ بدین‌معنا که ضعف‌های مقطعی نه تنها مانع کمال نیست بلکه به مثابه آزمون‌های الهی برای ارتقای ظرفیت‌های معرفتی عمل کرده و نافی کمال نهایی ایمان ایشان نخواهد بود. این نظریه با تلفیق شواهد تفسیری فریقین و حفظ انسجام سیاق، ایمان حواریون را از منظری فرجام‌شناختی، در مقام رفیع اخلاص و یقین تثبیت‌شده تبیین می‌نماید.

 

منابع

ابن­ابی­حاتم، عبدالرحمن. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم مسندا عن الرسول. مکتبه نزار مصطفى الباز.

ابن‌شهرآشوب مازندرانی، محمدعلی. (1410 ق). متشابه القرآن و مختلفه. انتشارات بیدار.

بحرانی، هاشم. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. بنیاد بعثت.

جوادی آملی، عبدالله. (1390). تسنیم تفسیر قرآن کریم. انتشارات اسراء.

رشید رضا، محمد. (1424 ق). المنار. دارالمعرفه.

زمخشری، محمد. (1407 ق). الکشاف عن حقایق الغوامض التنزیل. دارالکتب العربی.

طبری، محمد. (1412 ق). جامع‌البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری). دارالمعرفه.

طوسی، محمد. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دارالاحیاء التراث العربی.

طباطبایی، محمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیر قرآن. دفتر انتشارات اسلامی.

طبرسی، فضل. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.

References

Abū al-Futūḥ al-Rāzī, Ḥusayn. (1408 AH). Rawḍ al-Jinān wa Rūḥ al-Jinān fī Tafsīr al-Qurʾān. Astan Quds Razavi. [In Persian]
Abū al-Suʿūd, Muḥammad. (n.d.). Irshād al-ʿAql al-Salīm ilā Mazāyā al-Kitāb al-Karīm. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Abū Ḥayyān, Muḥammad. (1420 AH). Al-Baḥr al-Muḥīṭ fī al-Tafsīr. Dār al-Fikr. [In Arabic]
Abū Shahbah, Muḥammad. (1408 AH). Al-Isrāʾīliyyāt wa al-Mawḍūʿāt fī Kutub al-Tafsīr. Maktabat al-Sunnah. [In Arabic]
Ālūsī, Maḥmūd. (1415 AH). Rūḥ al-Maʿānī fī Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm wa al-Sabʿ al-Mathānī. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
ʿArūsī al-Ḥuwayzī, ʿAbd ʿAli. (1415 AH). Nūr al-Thaqalayn. Ismāʿīliyān. [In Arabic]
Baghdādī, ʿAli. (1415 AH). Lubāb al-Taʾwīl fī Maʿānī al-Tanzīl. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
Baḥrānī, Hāshim. (1415 AH). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Bunyād-i Biʿthat. [In Arabic]
Bayḍāwī, ʿAbdullah. (1418 AH). Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Burhān al-Dīn al-Kirmānī, Maḥmūd ibn Ḥamzah ibn Naṣr. (1416 AH). Gharāʾib al-Tafsīr wa ʿAjāʾib al-Taʾwīl. Dār al-Qiblah li-l-Thaqāfah al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Dakhīl, ʿAli Muḥammad ʿAli. (1422 AH). Al-Wajīz fī Tafsīr al-Kitāb al-ʿAzīz. Dār al-Taʿāruf li-l-Maṭbūʿāt. [In Arabic]
Darwazah, Muḥammad ʿIzzah. (1421 AH). Al-Tafsīr al-Ḥadīth: Tartīb al-Suwar Ḥasab al-Nuzūl. Dār al-Gharb al-Islāmī. [In Arabic]
Faḍlallāh, Muḥammad Ḥusayn. (1419 AH). Min Waḥy al-Qurʾān. Dār al-Malāk. [In Arabic]
Fakhr al-Rāzī, Muḥammad ibn ʿUmar. (1420 AH). Al-Tafsīr al-Kabīr (Mafātīḥ al-Ghayb). Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Farāhīdī, Khalīl ibn Aḥmad. (1410 AH). Al-ʿAyn. Hijrat Publications. [In Arabic]
Fayḍ Kāshānī, Muḥammad. (1415 AH). Al-Ṣāfī. Maktabat al-Ṣadr. [In Arabic]
Funaysān, Suʿūd ibn ʿAbdullah. (1418 AH). Ikhtilāf al-Mufassirīn: Asbābuh wa Āthāruh. Dār al-Shubayliyā. [In Arabic]
Ghulāmreza, Hadi. (1403 SH). “Barresī-yi Shakhṣiyyat-i Ḥavāriyyūn az Nigāh-i Mufassirān-i Farīqayn.” Muṭālaʿāt-i Tafsīrī-yi Ālāʾ al-Raḥmān, no. 7, pp. 21–47. [In Persian]
Ḥanafī al-Rāzī, Zayn al-Dīn. (1420 AH). Mukhtār al-Ṣiḥāḥ. Al-Maktabah al-ʿAṣriyyah. [In Arabic]
Ḥaqqī, Ismāʿīl ibn Muṣṭafā. (n.d.). Tafsīr Rūḥ al-Bayān. Dār al-Fikr. [In Arabic]
Ḥurr al-ʿĀmilī, Muḥammad. (1409 AH). Tafṣīl Wasāʾil al-Shīʿah fī Taḥṣīl Masāʾil al-Sharīʿah. Muʾassasat Āl al-Bayt li-Iḥyāʾ al-Turāth. [In Arabic]
Ḥusaynī Shāh ʿAbd al-ʿAẓīmī, Ḥusayn. (1363 SH). Tafsīr-i Ithnā ʿAsharī. Mīqāt Publications. [In Persian]
Ibn Abī Ḥātim, ʿAbd al-Raḥmān. (1419 AH). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm Musnadan ʿan al-Rasūl. Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz. [In Arabic]
Ibn ʿAjībah, Aḥmad. (1419 AH). Al-Baḥr al-Madīd fī Tafsīr al-Qurʾān al-Majīd. Ḥasan ʿAbbās Zakī. [In Arabic]
Ibn al-ʿArabī, Muḥyī al-Dīn Muḥammad. (1422 AH). Tafsīr Ibn al-ʿArabī. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Ibn al-Jawzī, ʿAbd al-Raḥmān. (1422 AH). Zād al-Masīr fī ʿIlm al-Tafsīr. Dār al-Kutub al-ʿArabī. [In Arabic]
Ibn ʿĀshūr, Muḥammad Ṭāhir. (1394 AH). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Muʾassasat al-Tārīkh al-ʿArabī. [In Arabic]
Ibn ʿAṭiyyah al-Andalusī, ʿAbd al-Ḥaqq. (1422 AH). Al-Muḥarrar al-Wajīz fī Tafsīr al-Kitāb al-ʿAzīz. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
Ibn Bābawayh, Muḥammad.  (1378 AH). ʿUyūn Akhbār al-Riḍā. Nashr-i Jahān. [In Arabic]
Ibn Bābawayh, Muḥammad. (1398 AH). Al-Khiṣāl. Jāmiʿat al-Mudarrisīn. [In Arabic]
Ibn Bābawayh, Muḥammad. (1400 AH). Al-Amālī. Muʾassasat al-Aʿlamī. [In Arabic]
Ibn Fāris, Aḥmad. (1404 AH). Muʿjam Maqāyīs al-Lughah. Maktab al-Iʿlām al-Islāmī. [In Arabic]
Ibn Juzayy al-Gharnāṭī, Muḥammad. (1416 AH). Al-Tashīl li-ʿUlūm al-Tanzīl. Sharikat Dār al-Arqam ibn Abī al-Arqam. [In Arabic]
Ibn Kathīr, Ismāʿīl ibn ʿUmar. (1419 AH). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
Ibn Shahrāshūb al-Māzandarānī, Muḥammad ʿAli. (1410 AH). Mutashābih al-Qurʾān wa Mukhtalifuh. Bīdār Publications. [In Arabic]
Javadi Amoli, ʿAbdullah. (1390 SH). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm. Isrāʾ Publications. [In Persian]
Jazāʾirī, Abū Bakr Jābir. (1416 AH). Aysar al-Tafāsīr li-Kalām al-ʿAli al-Kabīr. Maktabat al-ʿUlūm wa al-Ḥikam. [In Arabic]
Jurjānī, Ḥusayn. (1377 SH). Jalāʾ al-Adhhān wa Jalāʾ al-Aḥzān fī Tafsīr al-Qurʾān. University of Tehran Press. [In Persian]
Kāshānī, Mullā Fatḥallah. (1336 SH). Minhaj al-Ṣādiqīn fī Ilzām al-Mukhālifīn. Kitābfurūshī-yi Islāmiyyah. [In Persian]
Khaṭīb, ʿAbd al-Karīm. (1424 AH). Al-Tafsīr al-Qurʾānī li-l-Qurʾān. Dār al-Fikr al-ʿArabī. [In Arabic]
Kulaynī, Muḥammad ibn Yaʿqūb. (1407 AH). Al-Kāfī. Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Majlisī, Muḥammad Bāqir. (1403 AH). Biḥār al-Anwār. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Makārim Shīrāzī, Nāṣir. (1421 AH). Al-Amthal fī Tafsīr Kitāb Allāh al-Munzal. Madrasat al-Imam ʿAli ibn Abī Ṭālib. [In Arabic]
Marāghī, Aḥmad Muṣṭafā. (n.d.). Tafsīr al-Marāghī. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Māwardī, ʿAli ibn Muḥammad. (1412 AH). Al-Nukat wa al-ʿUyūn. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
Maẓharī, Thanāʾ Allah. (1412 AH). Al-Tafsīr al-Maẓharī. Maktabat al-Rashīdiyyah. [In Arabic]
Mughniyyah, Muḥammad Jawād. (1412 AH). Al-Tafsīr al-Kāshif. Dār al-Kutub al-Islāmī. [In Arabic]
Muqātil ibn Sulaymān. (1423 AH). Tafsīr Muqātil ibn Sulaymān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Muṣṭafawī, Ḥasan. (1360 SH). Al-Taḥqīq fī Kalimāt al-Qurʾān al-Karīm. Bungāh-i Tarjumeh va Nashr-i Kitāb. [In Arabic]
Najafī Khomeini, Muhammad Javad. (1398 SH). Tafsīr-i Āsān. Islāmiyyah Publications. [In Persian]
Naqavī, Ḥusayn & Majīdpour, Reza. (1399 SH). “Jāyigāh-i Ḥavāriyyūn dar Qurʾān.” Maʿrifat, no. 276, pp. 9–20. [In Persian]
Naysābūrī, Niẓām al-Dīn Ḥasan. (1416 AH). Tafsīr Gharāʾib al-Qurʾān wa Raghāʾib al-Furqān. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
Nūrī Jū Kandān, Farībā & Ḥusaynī, Sayyid Maʿṣūm. (1402 SH). “Barresī-yi Intiqādī-yi Rivāyāt-i Tafsīrī Dhayl Āyāt 112–115 Sūreh Māʾideh.” Tafsīr-Pazhūhī, no. 19, pp. 380–400. [In Persian]
Qummī Mashhadī, Muḥammad ibn Muḥammad Riḍā. (1368 SH). Kanz al-Daqāʾiq wa Baḥr al-Gharāʾib. Printing and Publishing Organization, Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Arabic]
Qurṭubī, Muḥammad ibn Aḥmad. (1364 SH). Al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qurʾān. Nāṣir Khusrow. [In Arabic]
Qushayrī, ʿAbd al-Karīm. (n.d.). Laṭāʾif al-Ishārāt. Al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah li-l-Kitāb. [In Arabic]
Rāghib Iṣfahānī, Ḥusayn. (1412 AH). Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān. Dār al-Qalam. [In Arabic]
Rashīd Riḍā, Muḥammad. (1424 AH). Tafsīr al-Manār. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]
Sabzawārī al-Najafī, Muḥammad. (1419 AH). Irshād al-Adhhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār al-Taʿāruf li-l-Maṭbūʿāt. [In Arabic]
Saʿdī, ʿAbd al-Raḥmān. (1408 AH). Taysīr al-Karīm al-Raḥmān fī Tafsīr Kalām al-Mannān. Maktabat al-Nahḍah al-ʿArabiyyah. [In Arabic]
Ṣādiqī Tehrānī, Muḥammad. (1365 AH). Al-Furqān fī Tafsīr al-Qurʾān bi-l-Qurʾān wa al-Sunnah. Farhang-i Islāmī. [In Arabic]
Ṣādiqī Tehrānī, Muḥammad. (1419 AH). Al-Balāgh fī Tafsīr al-Qurʾān. Farhang-i Islāmī. [In Arabic]
Samarqandī, Naṣr. (1416 AH). Baḥr al-ʿUlūm (Tafsīr al-Samarqandī). Dār al-Fikr. [In Arabic]
Shākir, Maḥmūd Kāẓim. (1379 SH). “Rīsheh-Yābī-yi Ikhtilāfāt-i Tafsīrī.” Journal of Muṭālaʿāt-i Tārīkhī-yi Qurʾān va Ḥadīth, no. 23, pp. 46–58. [In Persian]
Shaʿrāwī, Muḥammad Mutawallī. (1991 CE). Tafsīr al-Shaʿrāwī. Akhbār al-Yawm. [In Arabic]
Shawkānī, Muḥammad. (1414 AH). Fatḥ al-Qadīr. Dār Ibn Kathīr. [In Arabic]
Suyūṭī, ʿAbd al-Raḥmān. (1394 AH). Al-Itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah li-l-Kitāb. [In Arabic]
Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]
Ṭabāṭabāʾī Yazdī, Muḥammad Kāẓim. (1406 AH). Al-ʿUrwah al-Wuthqā. Ismāʿīliyān. [In Arabic]
Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn. (1374 SH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. [In Arabic]
Ṭabrisī, Faḍl ibn Ḥasan. (1372 SH). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Nāṣir Khusrow. [In Arabic]
Ṭanṭāwī, Muḥammad Sayyid. (1997 CE). Al-Tafsīr al-Wasīṭ li-l-Qurʾān al-Karīm. Nahḍat Miṣr. [In Arabic]
Ṭayyib, ʿAbd al-Ḥusayn. (1369 SH). Aṭyab al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Intishārāt-i Islām. [In Arabic]
Thaʿlabī, Aḥmad. (1422 AH). Al-Kashf wa al-Bayān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1407 AH). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl wa ʿUyūn al-Aqāwīl fī Wujūh al-Taʾwīl. Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic]
Send comment about this article
CAPTCHA Image
Comparative Interpretation Research
Volume 12, Issue 1
February 2026
Pages 52-76

Files

Share

How to cite

Statistics