بررسی تطبیقی آیه 124 سوره بقره از نگاه مفسران فریقین

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه میبد یزد

3 دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی دانشگاه قم

چکیده

مطالعات تطبیقی در متون اسلامی، به ویژه در آیات قرآن، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار ‏است. با توجه به اهمیت آیه 124 سوره بقره، به دلیل به کار رفتن واژه‌هایی مانند «کلمات»، «امام» و ‏‏«عهد» که باعث شده برخی مفسران دیدگاه‌های متفاوتی را در این زمینه بیان کنند، پژوهش حاضر ‏به بررسی آراء مفسران فریقین در این زمینه پرداخته است. سه واژۀ‌ «کلمات»، «امام» و «عهد» در ‏آیه پیش‌گفته نقش تعیین‌کننده‌ای برای تبیین این آیه دارند. از ره‌گذر این جستار، مشخص می‌شود ‏که واژه «کلمات» با توجه به سیاق آیه یادشده و آیات مشابه، به انجام دادن کارهایی عملی دلالت ‏دارد که حضرت ابراهیم‌(ع) لازم بود برای رسیدن به امامت، آن‌ها را انجام دهد. درباره تفسیر کلمه ‏‏«إِمَام»، دیدگاه‌هایی هم‌چون زعامت سیاسی، قدوه، نبوت و... مطرح شده است که برخی از ‏مفسران، سعی دارند با معانی که در نظر گرفته‌اند، امامت حضرت ابراهیم‌(ع) را منکر شوند. اما با ‏توجه به سیاق آیه پیش‌گفته و تفسیر کلمه «عهد» که بیش‌تر مفسران فریقین آن را به معنای امام ‏بیان کرده‌اند، مشخص می‌شود که حضرت ابراهیم‌(ع) و فرزندانش به مقام امامت نایل شدند. در ‏این نوشتار، سعی گردیده آیه یادشده، با استفاده از تفاسیر فریقین، آیات مشابه و روایات، تا حد ‏امکان بررسی گردد‏

تازه های تحقیق

 نتیجه گیری

یافته­های پژوهش پیشرو بدین قرارند:

1. هدف واحد قابل برداشت از مباحث سوره بقره، این است که لازمه بندگی خدا، ایمان به همه پیامبران و کتاب‌های آسمانی آنان است و آیه 124 سوره بقره نیز جدای از این سوره نیست. اهل­کتاب خود را وارث ابراهیم(ع) و آیین او می‌دانستند و مشرکان، هم­بستگی و ارتباط محکمی را بین خود و ابراهیم(ع) مدعی بودند. برای اثبات بیگانگی هر دو از ابراهیم(ع) و آیین او و ابطال دعوی آنان، لازم است ثابت کرد که ملت و آیین ابراهیم(ع)، همان توحید و تسلیمی است که رسول مکرم(ص) جامعه را به آن فرامی‌خواند. در واقع این آیه، نشان‌دهنده خط استقامت و عبودیت است و تقوا، هدایت، توحید و استواری در راه حق، در ضمن آن، برجسته می‌شود.

2. آن­چه مشخص است، با توجه به سیاق آیه پیش­گفته و آیات مشابه می‌توان تفسیر واژه «کلمات» را به انجام دادن کارهایی نسبت داد که برای رسیدن حضرت ابراهیم(ع) به امامت لازم بوده است. آیات مشابه، نشان‌ می‌دهد که واژه «کلمات»، با انجام دادن کار همراه است و لفظ نمی­تواند به تنهایی تعیین­کننده مصداق واژه «کلمه» باشد و آیات دیگری است که «ابْتَلى»‏ را متضمن عمل می‌داند.

3. واژه« َأَتَمَّهُن»، به معنای تمام کردن «کلمات» به دو معنا در تفاسیر فریقین آمده است: یا ضمیر در «َأَتَمَّهُن» به ابراهیم(ع) برمی­گردد و یا به خداوند. با توجه به آیه ﴿وَ إِبْراهیمَ الَّذی وَفَّى (نجم، 37)، به نظر می­رسد که وجه اول درست باشد؛ یعنی ابراهیم(ع) آن کلمات را تمام کرد و به خوبى از عهده امتحانات الهى برآمد و بدون هیچ افراط و تفریطى آن­ها را انجام داد.

4. با توجه به اقوال اکثر عالمان شیعی و برخی از مفسران اهل­سنت، واژه «إِمَام» در آیه 124 سوره بقره، به معنای امامت است؛ یعنی امام، مردم را هدایت می‌کند و قانون الهی را اجرا می‌نماید و متخلفان از حق را مجازات می­کند و به شایستگان منصب می­دهد. معانی‌ای که برخی از مفسران برای امامت در آیه یادشده بیان کرده­اند مانند زعامت سیاسی و قدوه، نمی­تواند درست باشد؛ زیرا حضرت ابراهیم(ع) در زمان نبوت، خود زعیم جامعه و رهبر آنان بوده است. برخی نیز مانند فخر رازی واژه «إِمَام» را به معنای نبوت گرفته­اند که آن را به طریق عقلی و نقلی نمی­توان توجیه کرد؛ زیرا کسی که در دوران زندگی خود به مقام شامخ نبوت رسیده، چه دلیلی دارد که خداوند بعد از امتحان­هایی دشوار، دوباره مقام نبوت را به وی عطا کند.

5. واژه «عَهْدِى» در آیه 124 سوره بقره، به معنای امام است. روایات اهل­سنت در­باره تفسیر این واژه متفق نیستند. اما روایات امامیه متفق­القول‌اند و آشکارا، آن را به معنای امام بیان نموده­اند. در این آیه، دلیلی وجود ندارد مبنی بر این که هیچ­یک از فرزندان حضرت ابراهیم(ع) به امامت نمی‌رسند. آیات 72-73 سوره انبیاء، نشان می­دهد که حضرت اسحاق(ع) و یعقوب(ع) به امامت رسیده­اند. از آیه ﴿لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمینَ، عصمت امام(ع) ثابت می­شود؛ به این معنی که امامت به ستم­کار نمی­رسد؛ یعنی کسى که معصوم نیست، یا به خود و یا به دیگران ستم کرده است؛ نتیجه این می‌شود که ستم­کار هرگز نمی­تواند امام باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Study of Verse 124 in Surah Al-Baqarah from the View of Sunni and Shi’ite Commentators

نویسندگان [English]

  • hasan rezaeihaftador 1
  • kamal sahraeiardakani 2
  • babollah mohammadinabikandi 3
1 [1] Associate Professor, Department of the Quran and Hadith Sciences, University of Tehran;
2 Assistant Professor, Department of the Quran and Hadith Sciences, Meybod University, Yazd;
3 Ph.D. Student in Comparative Exegesis, University of Qom (Corresponding Author)
چکیده [English]

Comparative study of the Islamic texts particularly verses of the Quran is of special importance. Verse 124 in Surah A-Baqarah has significance because of using the terms such as “Kalamat” (commands), “Imam” (leader), and “‘Ahd” (covenant), and commentators have stated different views on those terms.
The present study surveys the views of Sunni and Shi’ite commentators in this regard.  The above terms in this verse have decisive roles in its interpretation. Through this research, it is determined that the term “commands”, with regard to the style of the verse and other similar verses, indicates doing some practical acts which had to be done by prophet Abraham to achieve leadership (Imamah). As for the interpretation of the term “leader”, there are some viewpoints such as political leadership, leader, prophecy, …, and some commentators attempt to reject the leadership of prophet Abraham by considering their own exegesis. However, considering the style of the above-mentioned verse and exegesis of the term “covenant” interpreted by most Sunni and Shi’ite commentators as leader, it is evident that prophet Abraham and his offspring achieved the honor of leadership. Relying on Sunni and Shi’ite exegesis and also similar verses and narratives, this paper seeks to analyze the above verse as much as possible.
 


 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Surah Al-Baqarah (verse 124)
  • Kalamat (commands)
  • Ebtela (trial)
  • Imam (leader)
  • ‘Ahd (convenant)
  • fulfillment
  • Sunni and Shi’ite exegeses

 

قرآن کریم، ترجمه فولادوند.

  1. آلوسى، محمود(1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، بیروت: دار الکتب العلمیة‏.
  2. ابن عاشور، محمدطاهر(1420ق). تفسیر التحریر و التنویر­، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏.
  3. ابن‏ عطیه اندلسی، عبدالحق(1422ق­). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة‏.
  4. ابن فارس، احمد(بی­تا). معجم مقاییس­اللغه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  5. ابن ‏کثیر، اسماعیل بن عمر(1419ق). تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  6. ابوالفتوح رازى، حسین بن على(1408ق)‏. روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، مشهد: بنیاد پژوهش­هاى اسلامى‏.
  7. ابن عباد، ابوالقاسم اسماعیل، (بی­تا). المحیط فی اللغه، بیروت: بی­نا.
  8. بلاغى، محمدجواد(بی­تا). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن‏، قم: وجدانى‏.
  9. بیضاوى، عبدالله بن عمر(1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  10. ثعالبى، عبدالرحمن(1418ق).جواهر الحسان فى تفسیر القرآن‏، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی‏.
  11. جرجانى، عبدالقاهر(1430­ق)‏. درج الدرر فى تفسیر القرآن العظیم‏، اردن: دارالفکر.
  12. جصاص، احمد بن على(1405ق)‏. احکام القرآن، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی‏.
  13. جوادی آملی، عبداله(بی­تا). تفسیر تسنیم، قم: اسراء.
  14. حاکم حسکانى، عبیدالله بن عبدالله(1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‏، تحقیق محمدباقر محمودى، تهران: سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  15. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله(بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفة.
  16. حسینى همدانى، محمدحسین(1401ق). انوار درخشان‏، تهران: لطفی.
  17. خازن، على بن محمد(1415ق). لباب التأویل فی معانی التنزیل‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  18. خرم‏دل، مصطفى(1383ش). تفسیر نور (خرم دل)، تهران: احسان.
  19. خطیب، عبدالکریم(1424ق). ‏التفسیر القرآنى للقرآن‏، بیروت‏: دار الفکر العربی‏.
  20. دروزه، محمد عزت(1401ق). تاریخ قرآن، ترجمه محمد علی لسانی فشارکی، تهران: مرکز نشر انقلاب.
  21. راد، علی و پریسا عطائی(1395ش). «ریخت­شناسی الگوی قرآنی ابتلای انبیا؛ تحلیل داستان ابراهیم(ع)».  پژوهش دینی، ش36.
  22. راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت­‏: دار القلم­.
  23. زحیلی، وهبة بن مصطفی(1411ق). التفسیر المنیر فی‏ العقیدة و الشریعة والمنهج، دمشق: دارالفکر.
  24. زرکشى، بدرالدین(1421ق). البرهان فى علوم القرآن‏، بیروت: دار المعرفة.
  25. زمخشرى، محمود بن عمر(1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏، بیروت: دارالکتاب العربی.
  26. سیوطى، جلال­الدین(1421ق). الإتقان فی علوم القرآن‏، بیروت: دار الکتاب العربی‏.
  27. شاه‏عبدالعظیمى، حسین(1363ش). تفسیر اثنى عشرى‏، تهران: میقات‏.
  28. شبر، عبدالله‏(1407ق). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین‏، کویت:شرکة مکتبة الالفین‏.
  29. شریف لاهیجی، محمد بن على(1373ش)‏. تفسیر شریف لاهیجى‏، تحقیق جلال‏الدین محدث، تهران: دفتر نشر داد.
  30. صابونى، محمد على(1421ق). صفوة التفاسیر، بیروت: دار الفکر.
  31. صادقى تهرانى، محمد(1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏، قم: فرهنگ اسلامى‏.
  32. صبحی صالح(1979م). مباحث فی علوم القرآن، بیروت: دارالعلم للملایین.
  33. صدوق، محمّد بن علی(1373ش). عیون أخبار الرضا­(ع)، تهران: نشر صدوق.
  34. صدوق، محمّد بن علی (1403ق). معانی­الاخبار، قم: انتشارات اسلامى‏.
  35. طباطبایی، محمدحسین(بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالتعارف.
  36. طبرسی، فضل بن حسن(بی‌تا). مجمع‌ البیان لعلوم القرآن، تهران: المکتبة العلمیة الاسلامیة.
  37. طبری، محمد بن جریر(1329ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن، قاهره: دار المعرفة.
  38. طنطاوى، سیدمحمد(1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏، قاهره: بی­نا.
  39. طوسى، محمد بن حسن(بی­تا). التبیان فی تفسیر القرآن‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  40. طیب، سید عبد الحسین(1378ش). اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.
  41. عروسی حویزى، عبدعلى بن جمعه(1415­ق). تفسیر نور الثقلین‏، تحقیق هاشم رسولى محلاتی، قم: اسماعیلیان‏.
  42. عیاشى، محمد بن مسعود(1380ش). تفسیر العیاشی، تهران: المکتبة العلمیة الاسلامیة.
  43. فخر رازى، محمد بن عمر(1420ق). التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
  44. قرشی، علی اکبر(1377ش). تفسیر احسن‌الحدیث‌، تهران: بنیاد بعثت‌.
  45. قرشی، علی اکبر(1371ش). قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  46. قرطبی، محمد بن احمد(1980م). الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  47. قطب راوندی، سعید بن هبة الله(1405­ق). فقه القرآن فى شرح آیات الأحکام، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
  48. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا(1368ش). کنزالدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  49. کاشانى، ملا فتح­الله‏(­بی­تا)‏. منهج الصادقین فی إلزام المخالفین‏، تهران: کتابفروشى اسلامیه.
  50. کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی، تحقیق على­اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  51. ماوردى، على بن محمد(بی­تا). النکت و العیون‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  52. مراغی، احمد بن مصطفى (بی­تا). تفسیر المراغی، بیروت: داراحیاء التراث العربى.
  53. مغنیه، محمدجواد(1378ش). تفسیر الکاشف‏، قم: بوستان کتاب.
  54. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران(1374ش). تفسیر نمونه‌، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

56. ‏ موسوى سبزوارى، عبدالاعلى(1409ق). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: دفتر سماحه آیت الله العظمى السبزوارى‏.

  1. میبدى، رشیدالدین(1371ش). کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیر­کبیر.
  2. میرمحمدی، ابوالفضل(1400ق). بحوث فی تاریخ القرآن وعلومه، بیروت: دارالتعارف المطبوعات.

59. نجار­زادگان، فتح­اله(1390ش). «بررسی معناشناسی امام در آیه امامت حضرت ابراهیم(ع)». کتاب قیم، ش2.

CAPTCHA Image