نقش علوم بلاغی در تفسیر قرآن(مطالعة موردی کنایه و تعریض در تفسیر تبیان شیخ طوسی و کشاف زمخشری)

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز

2 استادیار، زبان و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز

چکیده

یکی از پُررنگترین جلوههای هنری هر زبان، به کنایه سخن‌گفتن است؛ که نشانگر قدرت تعبیر گوینده و باعث اثربخشی سخن میباشد. قرآن کریم نیز به مثابه متنی اعجازآمیز و متناسب با اقتضائات زبان مخاطب، از تعابیر کنایی بهره گرفته است. باتوجه به اهمیت کنایه‌های قرآنی و نقش دیدگاه‌های بلاغی مفسران در فهم این کتاب آسمانی، تحقیقی در این زمینه شایسته و ضروری است. در پژوهش حاضر کوشش شده تا با مقایسة دو تفسیر مهم و معتبر جهان اسلام- تبیان و کشاف- نقش آرای بلاغی شیخ طوسی و زمخشری در باب کنایه و تعریض و اسلوبی که در بیان کنایه‌ها و تعریض‌های قرآنی برگزیده‌اند، و تأثیر آن در تفسیر آیات قرآن، تحلیل شود. حاصل این پژوهش که با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، گویای آن است که: شیخ طوسی و زمخشری به تفاوت میان کنایه و تعریض، تعابیر مختلف از مفهوم کنایه، توجه به بحث لزوم در کنایه و نقش سیاق در کشف معنای تعریضی پرداختهاند. زمخشری در برخی موارد متأثر از شیخ طوسی بوده است؛ اما در چگونگی تفسیر آیات صفات الهی که اراده معنای اصلی محال است و بیان اغراض کاربرد کنایه و تعریض، زمخشری بحثهای مفصلتر و کاملتری دارد.
 

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

در مجموع آنچه در باب «مقایسه کنایه و تعریض در تفسیر تبیان و تفسیر کشاف» بیان شد، می‌توان به نکته‌های زیر اشاره کرد:

شیخ طوسی و زمخشری ذیل آیه (بقره: 283) تعریفی عام و کلی از کنایه دارند که شامل انواع مجاز است؛ اما تعریف آنها از تعریض تعریف دقیقی است و شیخ طوسی برای نخستین‌بار به تفاوت میان کنایه با تعریض، امکان اراده معنای حقیقی در کنایه به صورت ضمنی، وجود کنایه در صورت‌های تمثیلی، توجه به سیاق عبارت و قرائن حالی و مقامی جهت کشف معنای تعریضی اشاره کرده و زمخشری در طرح این موضوعات متأثر از وی است.

شیخ طوسی و زمخشری جهت اشاره به مفهوم کنایه، گاه از لفظ کنایه و گاه از الفاظ و عبارات غیرمصطلح بهره جسته‌اند.

در برخی از مواردی که دو مفسر به کنایه تمایل یافتهاند، اراده معنای حقیقی محال بوده و ظاهر آیات با اصول کلامی دو مفسر مخالفت دارد. شیخ طوسی در چنین مواردی گاه به کنایی بودن ترکیب اشاره کرده است و گاه فقط مفهوم عبارت را شرح داده است. وی به قرائن کلامی و زبانیِ عدول از معنای اصلی به‌معنای کنایی نیز اشاره کرده است. زمخشری در این حالت تصریح دارد که در چنین ترکیب‌هایی، با کنایی بودن مفهوم کل عبارت کار داریم و اینکه الفاظ در معنای حقیقی یا مجازی به کار رفته‌اند یا خیر، مد نظر نمی‌باشد. همچنین، وی اصطلاح «مجاز از کنایه» را برای مواردی پیشنهاد میکند که کنایه، به مرور زمان در معنای اولیه مصداق ندارد.

در مورد اغراض کاربرد کنایه و تعریض در قرآن، دو مفسر در کنایه به فوایدی چون ایجاز، ارائه تصویر واضح و روشن، زیبا ساختن عبارت، مبالغه، اثر گذاری بیشتر و عمیقتر بر مخاطبان به‌ویژه در طرح مسائل تربیتی و ارزشهای اخلاقی و دفع شبهات از انبیا اشاره کردهاند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of Rhetorical Science in Exegesis of the Qur’an (A Case Study of Metonymy and Allusion in At-Tibyan by Sheikh Tusi and al-Kashshaf by Zamakhshari)

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Ameri 1
  • Alireza Baqer 2
1 Ph.D. Student in Arabic Language and Literature, Islamic Azad University Central Tehran Branch |
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Islamic Azad University Central Tehran Branch
چکیده [English]

Metonymy is one of the most significant artistic figures of speech in every language which represents the speaker’s skillful and effective discourse. The holy Qur’an as a miracle scripture appropriate for the linguistic requirements of the audience has made use of metonymy figures of speech. Given the importance of Qur’anic metonymy figures and the role of commentators’ rhetorical views on understanding this holy book, it seems necessary to conduct a research in this regard. Comparing two major and valid exegetic books in the Muslim world –At-Tibyan and Kashshaf-, the present study attempts to analyze the effect of rhetorical views of Sheikh Tusi and Zamakhshari on Qur’anic metonymy and allusion and their style in expressing them as well as their effect on the exegesis of Qur’anic verses. The results of this study which is conducted through descriptive analysis revealed that Sheikh Tusi and Zamakhshari have paid attention to the difference between metonymy and allusion, various figures of metonymy, necessity of metonymy, and the role of context in discovering allusive meanings. In some case, Zamakhshari has been under the influence of Sheikh Tusi; however, his discussions are more comprehensive on the exegesis of verses related to divine features in which literal meaning has no place, as well as on arguments related to the purpose of using metonymy and allusion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Metonymy
  • Allusion
  • Sheikh Tusi
  • Zamakhshari
  • At-Tibyan Exegesis
  • Kashshaf Exegesis

- قرآن کریم

- آباد، مرضیه؛ «زمخشری و نقش وی در بلاغت عربی»؛ مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، مجلد7، شماره 19، صفحه 121ـ143، تابستان 1432.

- آیت‌الله‌زاده شیرازی، مرتضی؛ الزمخشری لغویاً و مفسراً؛ قاهره: دار الثقافة للطباعة و النشر، 1977م.

- ابن‌اثیر، أبوالفتح ضیاء‌الدین نصرالله‌بن‌محمد‌بن‌بن عبدالکریم؛ المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر؛ تحقیق محمد محی‌الدین عبدالحمید؛ بی‌جا: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و أولاده، 1358ق.

- ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی؛ من لا یحضره الفقیه؛ مصحح علی‌اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363ش.

- ابن‌فارس، ابو‌الحسین احمد‌بن‌فارس‌بن‌زکریا؛ معجم مقاییس اللغة؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1429ق.

- ابن‌قتیبه، أبومحمد عبدالله‌بن‌مسلم‌بن‌قتیبه؛ تأویل مشکل القرآن؛ تحقیق السید أحمد صقر؛ دار إحیاء الکتب العربیة (عیسی البابی الحلبی و شرکاؤه)، بی‌تا.

- ابوعبیده، معمر‌بن‌مثنی؛ مجاز القرآن؛ تعلیق فؤاد سزگین؛ القاهرة: مکتبة الخانجی، 1381ق.

- ابوموسی، محمد؛ البلاغة القرآنیة فی تفسیر الزمخشری و أثرها فی الدراسات البلاغیة؛ چاپ دوم، قاهرة: مکتبة وهبة، 1408ق.

-  أبو هلال عسکری، حسن‌بن‌عبدالله‌بن‌سهل؛  الصناعتین الکتابة و الشعر؛ تحقیق علی‌محمد البجاوی و محمد أبوالفضل إبراهیم؛ چاپ اول، بیروت: المکتبة العصریة، 2006م - 1427ق.

- أزهری، محمدبن‌احمد؛ تهذیب اللغة؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

- پریز، عبدالقادر؛ «تطور تاریخی کنایه در ادب فارسی و عربی»؛ فصلنامه متن‌پژوهی ادبی، شماره 38، صفحه 68ـ90، 1387ش.

- تفتازانی، سعدالدین؛ شرح المختصر علی تلخیص المفتاح؛ تعلیق عبدالمتعال الصعیدی؛ قم: کتابفروشی نجفی، بی‌جا.

- جاحظ، ابوعثمان عمروبن بحربن محبوب؛ البیان و التبیین؛ چاپ اول، بیروت: دار نوبلیس، 1420ق.

- جرجانی، عبدالقاهر‌بن‌عبد الرحمن‌بن‌محمد؛ دلائل الإعجاز؛ تعلیق محمود محمد شاکر؛ چاپ سوم، القاهرة: مکتبة المدنی، 1413ق.

- جوهری، ابونصر اسماعیل‌بن‌حماد؛ تاج اللغة و صحاح العربیة؛ تحقیق شهاب‌الدین ابوعمرو؛ چاپ اول، بیروت‏: دار الفکر، 1418ق.

- خولی، ابراهیم محمد؛ التعریض فی القرآن الکریم؛ چاپ اول، القاهرة: دار البصائر، 2004م.

- زمخشری، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق.

- زیدی، کاصد یاسر؛ منهج الشیخ أبی‌جعفر الطوسی فی تفسیر القرآن الکریم دراسة لغویة نحویة بلاغیة؛ چاپ اول، بغداد: بیت الحکمة، 1425ص.

- سبکی، ابونصرعبدالوهاب‌بن‌تقی‌الدین؛ طبقات الشافعیة الکبری؛ چاپ اول، مصر: المطبعة الحسینیة المصریة، بی‌تا.

- سیبویه، عمرو‌بن‌عثمان؛ الکتاب؛ تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون؛ چاپ اول، بیروت: دار الجیل، بی‌تا.

- صاوی الجوینی، مصطفی؛ منهج الزمخشری فی تفسیر القرآن و بیان إعجازه؛ چاپ دوم، قاهره: دار معارف بمصر، 1968م

- ضیف، شوقی؛  البلاغة تطور و تاریخ؛ چاپ دوازدهم، قاهرة: دار معارف بمصر، بی‌تا.

- طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ پنجم، قم‏: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1417ق.

- طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق محمدجواد بلاغی؛ چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو، 1372ش.

- طبری، ابو جعفر محمد‌بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت‏: دار المعرفه، 1412 ق.

- طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

- فاضلی، محمد؛ دراسة و نقد فی مسائل بلاغیَّة هامَّة؛ چاپ سوم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و مشهد، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشگاه فردوسی، 1388ش.

- فراء، یحیی‌بن‌زیاد دیلمی؛ معانی القرآن؛ تحقیق محمدعلی نجار و احمد نجاتی؛ چاپ دوم، بیروت: عالم الکتب. 1980م.

- قصاب، ولید؛ التراث النقدی للمعتزله حتی نهایة القرن السادس؛ دوحه: دار الثقافة. 1985م.

- قدامه‌بن‌جعفر؛ ابوالفرج، نقد الشعر؛ تحقیق محمد عبدالمنعم خفاجی؛ چاپ اول، القاهرة: الجزیرة للنشر و التوزیع، 2006ق.

- مبارک، مازن؛ الموجز فی تاریخ البلاغه؛ چاپ سوم، دمشق: دار الفکر، 1995م.

- مبرد، أبی العباس محمد‌بن‌یزید؛ الکامل فی اللغه و الأدب؛ تحقیق عبدالحمید هنداوی؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419هـ.

- مطلوب، احمد؛ معجم المصطلحات البلاغیه و تطورها؛ بغداد: مطبعة المجمع العلمی العراقی، 1407ق.

- ولوی، سیمین؛ «عقل‌گرایی زمخشری در تشبیه و کنایه در قرآن کریم»؛ مجله پژوهش دینی، شماره 28، صفحه 123ـ137، 1393ش.

CAPTCHA Image