بررسی تطبیقی مبانی تفسیری کشّاف، روح المعانی و الکاشف، دربارة شفاعت مسلمان گناهکار

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت‌علمی دانشگاه اراک

2 استادیار گروه الهیات دانشگاه اراک

چکیده

 « شفاعت» یکی از باورهای کلامی مشترک میان مشرکان، یهودیان و مسلمانان است. این باور در میان مسلمانان، جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. از گذشته‌های دور، میان عالمان و مفسران مسلمان دربارة پذیرش شفاعت مسلمان گناهکار، اختلاف بوده است. برخی یک‌سره شفاعت را انکار می‌کنند و برخی دیگر آن را می‌پذیرند. گفتنی است، این دو رویکرد بر تفسیر آنان از آیات شفاعت اثرگذار بوده است. به‌نظر می‌رسد، هریک از رویکردهای مذکور در تفسیر آیات شفاعت مبتنی ‌بر یک مبانی است. این نوشتار در صدد واکاوی مبانی این دو رویکرد در تفسیرهای «کشّاف»، «روح المعانی» و «الکاشف» است که هریک به ترتیب نماینده رویکرد اعتزالی، اشعری و شیعی به قرآن است. این نوشتار تلاش می‌کند، مبانی تفسیری رویکرد پذیرش و عدم پذیرش شفاعت نسبت به مسلمان گناهکار را واکاوی کند. با کوششی که انجام شد، روشن گردید که سه مبنا (یگانگی ایمان و عمل، یگانگی ایمان و تصدیق قلبی، یگانگی ایمان و تصدیق قلبی همراه با انجام فرایض) به‌ترتیب بر رویکرد تفسیری «کشّاف»، «روح المعانی» و «الکاشف» اثرگذار بوده است.
 تاریخ ارسال: 06/03/97   |   تاریخ پذیرش: 10/11/97
 

تازه های تحقیق

از واکاوی مبانی تفسیری کشاف، روح المعانی و الکاشف دربارة شفاعت مسلمان گناهکار، نکته‌های ذیل به‌دست آمد:

الف) اختلاف عالمان در تعریف و مؤلّفه‌های ایمان، بر تفسیر آنان از آیات شفاعت، تأثیرگذار است.

ب) معتزله همچون خوارج، ایمان را از مقوله «عمل» دانسته و در نتیجه، انجام واجبات و ترک محرّمات را مؤلفه اصلی ایمان تلقّی کرده‌اند. زمخشری، نویسنده کشاف و از مفسران معتزلی، دارای مبانی هماهنگ با تعریف معتزله از ایمان است. مبانی تفسیر آیات مربوط به شفاعت مسلمان گناهکار در تفسیر کشاف عبارتند است: «عمل» مؤلفه اصلی ایمان است. همچنین، خداوند به وعید خویش دربارة عقوبت گناهکاران وفا می‌کند. همچنین، «تأویل»، مبنای دیگری است که بر پایه آن آیات و روایات دال بر شفاعت توجیه می‌شود.

ج) اشاعره ایمان را عبارت از اعتقاد قلبی دانسته‌اند. براین‌پایه، ارتکاب گناه کبیره ازسوی مؤمن، خللی بر ایمان وی وارد نمی‌کند. آلوسی، نویسندة روح‌المعانی و از مفسران اشعری، بر پایه تعریف آنان از ایمان، آیات شفاعت را تفسیر کرده است. مبانی تفسیر آیات مربوط به شفاعت مسلمان گناهکار در تفسیر روح‌المعانی عبارتند از:

ایمان همان تصدیق قلبی است و مرتکب گناه کبیره مؤمن است. در نتیجه، مرتکب گناه کبیره زمینة شفاعت را داراست. قرآن و روایات متواتر، مبنای دیگری است برای شفاعت به‌معنای سقوط عقوبت.

ج) رویکرد بسیاری از شیعیان در تعریف و مؤلفه‌های ایمان همچون اشاعره است. آنان ایمان را تصدیق قلبی می‌دانند. براین‌اساس، ارتکاب گناه کبیره به ایمان او ضرری نمی‌زند و مرتکب آن را مؤمن فاسق می‌دانند که شفاعت شامل او می‌گردد. در نتیجه، در مبانی شیعه در تفسیر آیات، شفاعت مسلمان گناهکار، شبیه مبانی اشاعره است.

د) طبق مبانی شیعه و اشاعره در تفسیر آیات شفاعت، نیازی به تأویل و دست‌برداشتن از ظواهر آیات نیست .

هـ) از مقایسه و تطبیق مبانی این سه دیدگاه روشن می‌گرد که نقطه‌قوت مبانی اشاعره و شیعه، بی‌نیازی از تأویل آیات شفاعت است. در حالی که معتزله طبق مبانی خویش، ناچار به تأویل آیات هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Analysis of the Exegetical Principles in al-Kashshaf, Ruh ol-Ma’ani, and al-Kashef about Intercession for the Sinful Muslim

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mehdi Haqqi 1
  • Ali Hasanbegi 2
1 [1] Faculty Member, Department of Theology, Arak University
2 [2] Assistant Professor, Department of Theology, Arak University
چکیده [English]

“Intercession” is a common theological belief among Mushrikin (polytheists), Jews, and Muslims. This tenet has played an important role among Muslims. Since the distant past, there has been controversy among Muslim scholars and commentators on whether a sinful Muslim will benefit from intercession or not. Some negate the idea of intercession totally while some others accept it. It should be noted that these two different approaches have been effective on the exegesis of Qur’anic verses. It seems that each of the abovementioned approaches used in the exegesis of intercession verses relies on a certain principle. This study seeks to analyze the foundations of these two approaches in the exegetical books “al-Kashshaf”, Ruh ol-Ma’ani”, and “al-Kashef” which respectively represent Mu’tazilah, Ash’ari, and Shi’ite viewpoints about the Qur’an. This paper attempts to delve deep into the exegetical principles of accepting and rejecting intercession for the sinful Muslim. The results revealed that three principles (coherence of faith and act, coherence of faith and heartfelt confirmation, coherence of faith and heartfelt confirmation along with doing religious duties) have been effective on the exegetical approaches of “al-Kashshaf”, “Ruh ol-Ma’ani”, and al-Kashef” respectively.
Received: 27/5/2018   |   Accepted: 30/1/2018
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • principles
  • Intercession
  • Sinful Muslim
  • al-Kashshaf
  • Ruh ol-Ma’ani
  • Al-Kashef

قرآن کریم

1. مؤلف مجهول، لسان التنزیل؛ به کوشش مهدی محقق؛ تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1373.

2. ابن‌ابی‌الحدید، محمدبن عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه؛ تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.

3. ابن‌حنبل، احمد؛ المسند الامام؛ بیروت: مؤسسة التاریخ العربی- دار إحیاء التراث العربی، 1414ق.

4. ابن فارس، احمد بن فارس؛ معجم مقاییس اللغة؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی ، 1404ق.

5. اخویان، محمدعلی؛ ایمان و کفر در کلام اسلامی؛ قم: نشر تأمین، 1389.

6. اشعری، علی‌بن اسماعیل؛ مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین؛ بی‌جا: دار النشر،1400ق.

7. اصبهانی، احمدبن عبدالله؛ مسند الامام ابی حنیفة؛ الریاض: مکتبة الکوثر، (1415ق).

8. آلوسی، محمود بن عبدالله؛ روح المعانی؛ بیروت: دار الفکر،1408ق.

9. بخارائی، محمدبن محمدبن نصر؛ المستخلص(جواهر القرآن)؛ تهران: دانشگاه تهران، 1365.

10. بخاری، محمد بن اسماعیل؛ الصحیح ؛ بیروت: دار الفکر، 1431ق. 

11. حِلّی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد؛ قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1407ق.

12. خمینی، سید حسن؛ فرهنگ جامع فرق اسلامی؛ تهران: انتشارات اطلاعات، 1391.

13. رازی، محمدبن‌ابی‌بکر؛ مختار الصحاح؛ دمشق- بیروت: دار ابن‌کثیر، 1418ق.

14. زمخشری، محمود بن عمر؛ اساس البلاغة؛ بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.

15. زمخشری، محمود بن عمر؛ الکشاف، بیروت: دار المعرفة،1430ق.

16. سبحانی، جعفر؛ منشور عقائد امامیه؛ قم: مؤسسه امام صادق، 1389.

17. سبحانی،جعفر؛ الالهیات؛ قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، 1413ق.

18. شهرستانی، محمدبن‌عبد‌الکریم؛ الملل و النحل؛ قم: منشورات الشریف الرضی، بی‌تا.

19. غزنوی، احمد بن محمد؛ تراجم الأعاجم؛ تهران: انتشارات اطلاعات، 1389.

20. فاضل مقداد، مقدادبن عبدالله؛ اللوامع الالهیة، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،1380.

21. فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر؛ قم: دارالهجرة، قم، 1405ق.

22. قرشی، سیدعلی‌اکبر؛ قاموس قرآن؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.

23. قوشچی، ملاعلی؛ شرح تجرید الاعتقاد (شرح جدید)؛ بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

24. مبارکفوری، تحفة الاحوذی؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1410ق.

25. متقی هندی، علاءالدین بن‌حسام‌الدین؛ کنز العمال؛ بیروت: مؤسسة الرسالة،1409ق.

26. مخزومی، مهدی؛ سامرایی، ابراهیم؛ ترتیب کتاب العین؛ قم: اسوه،1414ق.

27. مشیدی، جلیل؛ کلام در کلام مولوی؛ اراک: دانشگاه اراک، 1379.

28. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.

29. مغنیة، محمدجواد؛ الکاشف ؛ بیروت: دارالعلم للملایین، بیروت، 1981م.

30. مفید، محمدبن‌محمد؛ اوائل المقالات؛ قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، 1413ق.

31. نووی، یحیی بن شرف؛ صحیح المسلم بشرح الامام النووی؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420ق.

CAPTCHA Image