کلاله از منظر تفسیر تطبیقی: بازخوانی چالش‌های تعریفی و تأثیر آن بر واگرایی‌های فقهی در نظام ارث اسلامی

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسنده

دانشگاه فردوسی مشهد

10.22091/ptt.2025.12789.2451

چکیده

موضوع «کلاله» در نظام ارث اسلامی، به دلیل اهمیت و پیچیدگی‌های تفسیری و فقهی، یکی از مسائل چالش‌برانگیز قرآنی است که ریشه‌های لغوی، اصطلاحی و تفسیری آن بر احکام ارث تأثیر عمیقی گذاشته است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی میان منابع شیعه و اهل سنت، به بررسی این موضوع می‌پردازد. کلاله از نظر لغوی معانی متعددی مانند احاطه، ضعف یا بُعد دارد و در اصطلاح فقهی تعاریف متفاوتی نظیر موروث فاقد ولد و والد، ورثه حاشیه‌ای یا اخوه پیدا کرده است. این ابهامات با تفسیر آیات قرآنی، به‌خصوص آیه ۱۲ سوره نساء و آیه ۱۷۶ پیوند خورده و با استناد به سنت نبوی، سیره صحابه و روایات ائمه تشریح شده است. این تفاوت‌های تفسیری به اختلافات فقهی میان مذاهب اسلامی منجر شده که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: در فقه امامیه، جد هم‌مرتبه اخوه است، اما نزد اهل سنت حاجب تلقی می‌شود؛ امامیه توارث اخوه با بنت را نفی می‌کند، در حالی که اهل سنت آن را می‌پذیرد؛ همچنین امامیه عول را رد کرده و رد را تأیید می‌کند، برخلاف برخی دیدگاه‌های اهل سنت که عکس این را پذیرفته‌اند. این واگرایی‌ها، که ریشه در مبانی تفسیری و اصولی دارد، کلاله را به عرصه‌ای برای اجتهاد و شکل‌گیری نظام‌های حقوقی متمایز تبدیل کرده و تأثیرات قابل‌توجهی بر قواعد ارث در اسلام بر جای گذاشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

From Interpretative Ambiguity to Jurisprudential Disagreement: Examining the Impact of Definitional Challenges of Kalala on the Islamic Inheritance System

نویسنده [English]

  • Meisam Shoaib
Ferdowsi University Mashhad
چکیده [English]

The concept of "Kalala" in Islamic inheritance law presents a complex Quranic challenge due to its interpretative and jurisprudential intricacies, significantly shaping inheritance rulings. This article adopts a descriptive-analytical and comparative method, drawing on Shia and Sunni sources to explore this issue. Linguistically, Kalala carries meanings like encompassing, weakness, or distance, while jurisprudentially, it refers to a deceased person without children or parents, marginal heirs, or siblings (notably in the Imami perspective). These ambiguities stem from interpreting Quranic verses, such as verse 12 of Surah An-Nisa (addressing maternal siblings with equal shares) and verse 176 (concerning full or paternal siblings, where males receive double the females’ share), reinforced by Prophetic traditions, companions’ practices, and Imams’ narrations. Such differences have sparked jurisprudential disputes across Islamic schools: Imami jurisprudence places the grandfather alongside siblings, while Sunni views position him as an excluder; Imamis reject siblings inheriting with daughters, unlike Sunnis; Imamis oppose *awl* (share increase) and support *radd* (residue redistribution), differing from some Sunni stances. Rooted in interpretative and methodological variances, these divergences have positioned Kalala as a domain for *ijtihad* (independent reasoning), fostering distinct legal frameworks and deeply influencing Islamic inheritance regulations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kalala
  • Islamic inheritance
  • comparative exegesis
  • jurisprudential disagreement
  • Shia
  • Sunni
  • inheritance verses
CAPTCHA Image